निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 754, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ⁕ ( ३४१ ) ६ अ० ६ पा० ३ खं०
तत्कः ? 'करूलती' ? भगः । पुरस्तात् तस्य
अन्वादेशः-इत्येकम् ।
पूषा-इत्यपरम् । सोऽदन्तकः ।
“अदन्तकः पूषा”-इति च ब्राह्मणम् ॥
“दनो विश इन्द्र मृध्र वाचः” ( ऋ० सं०
२, ४, १६, २ ) ।
दानमनसो नो मनुष्यान् इन्द्र ! मृदुवाचः कुरु ॥
“अवीराभिव मामयं शरारुरभिमन्यते ॥” (ऋ०
सं० ८, ४, २, ४ ) ।
अबलामिव मामयं बालोऽभिमन्यते संशिशरिषुः
'इदंयुः' इदं कामयमानः ।
अथापि तद्वदर्थे भाष्यते ।
'वसूयुः' इन्द्रो वसुमान्-इत्यत्रार्थः ।
“अश्वयुर्गव्यूरथयुर्वसूयुः” ( ऋ० सं० १, ४, ११,
४) । इत्यपि निगमो भवति ॥३[३१]॥
“वामं वामम् ” यह ऋचा वामदेव ऋषि की है। अनुष्टुप् छन्द और
रात्रिपर्याय में प्रशास्ता के शस्त्र में विनियुक्त है।
' वामम् ' पद का दो बार पाठ भूयस्त्व=आधिक्य के लिये है। क्यों
कि-आगे आचार्य कहेगा-“ अभ्यास भूयासमर्थं मन्यते” अभ्यास-दोहराने में
बहु अर्थ को मानता है ।
अर्थ- 'आदुरे ! ' हे आदरवाले ' यजमान ' जो जो 'तं'
तेरा 'वामम्' ( वननीयम् ) वाञ्छनीय-चाहने योग्य धन है,