निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 624, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त (२०८) ५ अ० ४ पा० १० खं०
'परि' 'ईम्' 'सीम्'-इति व्याख्याताः ॥
'एनम्' 'एनाम्' "अस्याः-अस्य"-इत्येतेन
व्याख्यातम् ॥
'सृणिः' अङ्कुशो भवति । सरणात् ॥
'अङ्कुशः' अञ्चतेः । आकुञ्चितो भवति-
इति वा ॥
"नेदीय इत्सृण्यः पक्वमेयात्" (य० वा०
सं० १२, ६८,) । इत्यपि निगमो भवति ॥
'अन्तिकतमम्-अङ्कुशादायात् पक्वम्-औषधम्
आगच्छतु'-इति आगच्छतु-इति ॥
इति पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ५, ४ ॥
"प्रवावृजे" इस ऋचा का वसिष्ठ ऋषि और त्रिष्टुप् छन्द है । -
'सुप्रयाः' (सुप्रयाणम्) जिसपर अच्छे प्रकार देवता
आसकते हों, ऐसे भले प्रकार 'बर्हिः' कुशा (डाभ) 'प्रवावृजे'
(प्रवृज्यते) बिछाई जाती है । 'विशपती' सर्वस्य जगतःपती)
सब जगत् के स्वामी 'आ-इयाते' (आगच्छतः) आते हैं । कहां
फिर अवस्थित होकर आते हैं ? 'बीरिंटे' (अन्तरिक्षे)
आकाश में । 'इव' (पाद पूरण है ।) । अथवा 'बीरिंटे' (गणे
मनुष्याणाम् ) मनुष्योंके समूह में अवस्थित हुए हुए 'विशपति'
सब के पति राजाओं के 'इव' समान 'आ-इयाते' आते हैं ।
किसके यहां आते हैं ? किस काल में आते हैं ? कौन आते हैं
किस प्रयोजन से आते हैं ? 'एषाम्' इन 'विशाम्' (मनुष्या-