निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 565, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( १४८ ) ५ अ० २ पा० ३ खं०
इन दोनों में जो पूर्व ( पहिला ) नाम ( शिपिविष्ट ) है, वह
निन्दित अर्थ का वाचक है,–यह उपमन्यु का पुत्र आचार्य
मानता है ॥ २ ( ७ ) ॥
( खं० ३ )
“किमित्ते विष्णो परिचक्ष्यं भूत् प्रयदवक्षे शि-
पिविष्टो अस्मि । मा वर्पो अस्मदपगूह एतद्यदन्य-
रूपः समिथे बभूथ ॥” (ऋ० सं० ५, ६, २५, ६)
किंते विष्णो अप्रख्यातमेतद् भवति अप्रख्या-
पनीयम्, यन्नः प्रब्रूषे शेप इव निर्वेष्टितोऽस्मि इति ।
अप्रतिपन्नरश्मिः अपिवा प्रशंसा नामैव अभिप्रेतं
स्यात् किंते विष्णो प्रख्यातमेतद् भवति प्रख्या-
पनीयं, यदुत प्रब्रूषे शिपिविष्टोऽस्मि-इति प्रतिपन्न-
रश्मिः । शिपयोऽत्र रश्मयः उच्यन्ते, तैः आंवि-
ष्टो भवति ।
“मा वर्पो अस्मदपगूह एतत्”
वर्ण इति रूप नाम वृणोति-इति सतः । यद्-
न्यरूपः समिथे संग्रामे भवसि संयतरश्मिः । तस्यो-
त्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ३ ( ८ ) ॥
‘शिपिविष्ट’ शब्द का निन्दा अर्थ मे उदाहरण—
“किमित्ते०” तेरा क्या रूप है ? इस प्रश्नके उत्तर मे ‘मै शिपिविष्ट (पुरुष
चिन्ह के समान) हू ऐसा कहे जाने पर यह मन्त्र आरम्भ होता है ।
‘विष्णो’ हे विष्णुदेव ! ‘किम्’ क्या ‘इत्’ (एतत्एव) यही