निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 510, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ६१ ) ४ अ० ४ पा० ५ खं०
“दीर्घायुरस्याः” ०—० [ ऋ० सं० ८, ३, २७, ४ ]
अर्थात्-‘अस्याः’ इस [ पिता के द्वारा पहिले दी हुई और
अग्नि के द्वारा फिर दी हुई कन्या ] का ‘ यः ’ जो ‘ पतिः ’
पति है, सो ‘ दीर्घायुः ’ दीर्घायु ( बड़ी आयु वाला ) हो ।
‘शतम्’ सौ (१००) ‘शरदः’ शरद् ऋतुओं तक ‘जीवतु’ जीवे !
[ क्योंकि शरत् काल में बहुधा रोग उपजते हैं, इसी से शत
शरद् जीवन की प्रार्थना है । ] ॥
निरुक्तार्थः—इस का दीर्घायु जो पति है, वह सौ वर्ष
जीवे । ‘शरत्’ क्यों ? इस में ओषधिएँ ‘ शृत ’ पक कर गिर
जाती हैं । अथवा जल फट जाते हैं ।
(६२)
‘अस्य’ यह पद ‘अस्याः’ इस से व्याख्यान किया गया
[ उसी के समान है । ] ॥ ४ (२५) ॥
१ (५ खंड०)
[ निरु० ] “अस्य वामस्य पलितस्य होतुस्तस्य
भ्राता मध्यमो अस्त्यश्नः । तृतीयो भ्राता घृत-
पृष्ठो अस्यात्रापश्यं विशपतिं सप्तपुत्रम्” [ २, ३,
१४, १ ]
(भा०) “अस्य” “वामस्य” वननीयस्य “पलि
तस्य” पालयितुः “होतुः” ह्वातव्यस्य “तस्य भ्राता
मध्यमः अस्ति” अशनः । ‘ भ्राता ’ भरते र्हराति
१ “अस्य वामस्य” इति अस्य वामीयमेवेदं सूक्तम् ।
दीर्घतमसः आर्षम् । तार्तीयसवने महाव्रते वैश्वदेवे शस्त्रे
शस्यते ।