निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 494, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ७५ ) ४ अ० ३ पा० ४ खं०
रहित । 'शिश्न' शब्द 'श्नथ' (भ्वा० प०) धातु से है ।
“अपि गुर्ऋतम्” यहां 'ऋत' नाम सत्य का है, अथवा
यज्ञ का है ॥ ३ (१६) ॥
(४ खं०)
१
[निरु०-] “आघातागच्छानुत्तरा युगानि यत्र
(४६)
जामयः कृणवन्नजामि । उपबर्बृहि वृषभाय बाहु-
मन्यमिच्छस्व सुभगे पतिं मत्।” [ऋ०सं०७,६,७,५]
(भा०) आगमिष्यन्ति तानि उत्तराणि युगानि,
यत्र जामयः करिष्यन्ति अजामिकर्माणि । 'जामि'
(४६) अतिरेकनाम । बालिशस्य वा । असमान-
जातीयस्य वा । उपजनः (मिः) । उपधेहि वृषभाय
बाहुम्, 'अन्यम्-इच्छस्व सुभगे ! पतिं मत्'-इति
व्याख्यातम् ॥ ४ (२०) ॥
अनुवादः ।
'जामि' (४६) यह अनेकार्थ अर्थात् भगिनी, मूर्ख, और पुनरुक्त अर्थ में है ।
इस का निगम नीचे है, जिसमें यमका उसकी बहिन यमी के प्रति वचन है
“आघाता गच्छा ००” [ऋ० सं० ७, ६, ७, ५]
अर्थात्- ('घा' अनर्थक) 'ता' (तानि) वे 'उत्तरा' (उत्तराणि)
१-“आघाता” इति यम ऋषिः । यमी देवता । त्रिष्टप्छन्दः ।