निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

'धव' इति मनुष्य नाम । तद् वियोगाद् विधवा ।
'देवगो' दीव्यतिकर्मा । 'मर्यो' मनुष्यः । मरणधर्मा
'योषा' यौतेः । [ ४ र्थ पादः ] आकुरुते सहस्थने ॥
अथ निपाताः पुरस्तादेव व्याख्याताः । 'यथा'
इति कर्मोपमा ।
“यथा वातो यथा वनं यथा समुद्र एजति” ॥
[ ऋ० सं० ५, ५, २, ५ ]
“भ्राजन्तो अग्नयो यथा” ॥ [ ऋ० सं० १, ४,
७, ३ ]
‘आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो
यथा' । [ ऋ० सं० ८, ५, १०, १, ]
[एक पद निरु-] 'आत्मा' अतते र्वा । आप्तेर्वा ।
अपि वा आप्त इव स्याद्, यावद् व्याप्तिभूत इति ।
“अग्नि र्न ये भ्राजसा रुक्मवक्षसः” [ऋ० सं०
८, ३, १२, २]
अग्निरिव ये (मारुतो भ्राजमाना रोचिष्
पूरस्काः ) भ्राजस्वन्तो रुक्मवक्षसः ॥ ३ ॥
अर्थ ।
“कुहस्विद्दोषा” मन्त्रका कक्षोवान्‌की पुत्री घोषा ऋषि अश्विन्
देवता । जगती छन्दः । प्रातरनुवाक और आश्विनमें शस्त्र है ।”
१०