निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1261, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ें• हिन्दी निरुक्त ( ५०० ) १२ अ० २ पा० ७ ख० •
( खं० ७ )
निरु० "पथस्पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतो
अभ्यानडर्कम् । सनो रासच्छुरुधश्चन्द्राग्रा। धि-
यन्धिषं सीषधाति प्रपूषा ॥" [ ऋ०सं० ७,१,८,८
य०वा०सं० ३४,४२ ]
पथस्पथः अधिपतिं वचनेन कामेन कृतः अभ्या-
नङ् अर्कम्, अभ्यापन्नः अर्कम्-इतिवा । स नो
ददातु चायनीयाग्राणि धनानि । कर्म कर्म च नः
प्रसाधयतु पूषा-इति ॥
अथ यद्विषितो भवति तद्-
'विष्णुः' । विशतेर्वा । व्यश्नोतेर्वा ।
तस्य एषा भवति ॥ ७ (१८) ॥
अर्थः- "पथस्पथः" इस ऋचा का ऋजिश्वन् ऋषि
और पूषा के हविः में पञ्च अहन् में व्यूढ में विनियोग है ।
'वचस्या' (वचनेन) स्तुतिरूप वचन से 'कामेन' और
कामना से 'कृतः' किया हुआ या प्रेरित हुआ (अहम्) मैं
'पथस्पथः' [सर्वेषां मार्गाणाम्] पथ पथ के या सब मार्गों के
'परिपतिम्' (अधिपतिम्) अधिपति 'अर्कम्' सूर्य (पूषा)
को 'अभ्यानट् [अभ्यापन्नः] प्राप्त हुआ हूं या शरणागत
हुआ हूं । 'सः' वह 'पूषा' पूषा देव 'नः' हमें 'चन्द्राग्राः'
(चायनीयाग्राणि) धर्म से प्राप्त हुये हुये 'शुरुधः' (धनानि)
धनों को 'रासत् (ददातु) देवे । 'धिय' धियम् (कर्म कर्म