निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्तः । १२१.
द्यौरदितिरन्तरिक्षम्” इति । तदुपरिष्टाद् व्याख्या-
स्यामः । अथापि अविस्पष्टार्था भवन्ति । अम्यक्,
यादृश्मिसम्, जारयायि काणुकाः इति ॥
अर्थवन्तः शब्दसामान्यात् । “एतद्वै यज्ञस्य
समृद्धं यद्रूपसमृद्धं यत्कर्म क्रियमाणम्-ऋग् यजुर्वा-
अभिवदति” इति च ब्राह्मणम् ॥ १ ॥ •
( ख० २ )
“क्रीलन्तौ पुत्रैर्नप्तृभिः”-इति । यथो एतत्
‘नियत वाचोयुक्तयो नियतानुपूर्व्या भवन्तिः-इति ।
लौकिकेष्वपि एतत् । यथा ‘इन्द्राग्नी’ ‘पितापुत्रौ’-
इति । यथो एतत् -‘ब्राह्मणेन रूपसम्पन्ना विधी-
यन्ते’-इति । उदितानुवादः स भवति । यथो
एतत्-‘अनुपपन्नार्था भवन्ति’-इति । आम्नायवच-
नात्-अहिंसा प्रतीयेत । यथो एतत्-विप्रतिषि-
द्धार्था भवन्ति’ इति । लौकिकेष्वयि एतत् । यथा-
‘असपत्नोऽयं ब्राह्मणः’ अनमित्रो राजा’ ,इति ।
यथो एतत्—‘जानन्तं संप्रैष्यतिः इति । जानन्त-
मभिवादयते । जानते मधुपर्कं प्राह । यथो एतत्
‘अदिति सर्वम्’-इति । लौकिकेष्वपि एतत् यथा-
१६