निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1132, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ३६८ ) १० अ० ४ पा० ३ खं०
अर्थात् प्राणके उड़ने पर सब प्राण उसके पीछे उड़जातेहैं।
“तस्य०” उस असुनीति या प्राण देवता की यह
ऋचा है ॥२ (३६)॥
( खं० ३ )
निरु०-“असुनीते मनो अस्मासु धारय जीवात-
वे सुप्रतिरा न आयुः रारन्धि नः सूर्य्यस्य संदृशि
घृतेन त्वं तन्वं वर्द्धयस्व ॥”(ऋ०सं०८,१,२२,५)॥
असुनीते ! मनः अस्मासु धारय चिरं जीवनाय
प्रवर्द्धय च नः आयु, रन्धय च नः सूर्य्यस्यसन्दर्शनाय ।
‘रध्यतिः’ वशगमनेऽपि दृश्यते ।
“मा रधाम द्विषते सोम राजन्”- (ऋ सं० ८,
७, १२, ५ । अथ० सं० ५, ३, ६, ७) । इत्यपि
निगमो भवति ।
घृतेन त्वम् आत्मानं तन्वं वर्धयस्व ।
‘घृतो’ व्याख्यातः,
तस्य एषा भवति ॥ ३[ ४० ] ॥
अर्थः-“ असुनीते ! ”इस ऋचा को श्रुत बन्धु ऋषि
है । 'असुनीते !' हे प्राण ! (त्वम् ) तू 'अस्मासु' हममें 'मनः'
मनको 'धारय' धारण कर—मन आदि इन प्राणों को हमारे
शरीर में ही धारण कर, किन्तु तू उत्क्रमण मतकर,तेरे ठहरने
से ये भी ठहरे रहेंगे । ‘जीवातवे’ ( चिरजीवनाय ) हमारे