सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1125, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1125

हिन्दी निरुक्त ( ३६१ ) १० अ० ३ पा० १० खं०
खं० १०
निरु०-“देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूपः पुपोष प्रजाः
पुरुधा जजान। इमा च विश्वा भुवनान्यस्य मह-
द्देवाना मसुरत्वमेकम् ॥” (ऋ०सं०३,३,३१,४) ॥
देवः त्वष्टा सविता सर्वरूपः पोषति प्रजाःरसानु-
प्रदानेन बहुधा च इमा जनयति, इमानि च सर्वाणि
भूतानि उदकानि अस्य महञ्च अस्मै देवानाम्
असुरत्वम् एकं प्रज्ञावत्वं वा, अनवत्वं वा ।
अपि वा'असुः'इति प्रज्ञानाम। अस्यति अनर्थान्
अस्ताश्च अस्याम् अर्थाः । असुरत्वम् आदिलुप्तम्
'वातः' (२३) वाति इति सतः ।
तस्य एषा भवति- ॥ १० ( ३४ ) ॥
अर्थः-“देवस्त्वष्टा०” यह विश्वामित्र के पुत्र प्रजा-
पति ॠषि की है। वैश्वदेव में विनियोग है ।
‘त्वष्टा-देवः’ त्वष्टा मध्यम देव ‘विश्वरूपः’
(सर्वरूपः) सर्वरूप ‘सविता’ सब भूतों का उत्पन्न
करने वाला है। और उत्पन्न करके ‘प्रजाः’ सब प्रजा-
ओं को (रसानुप्रदानेन) जल के दान से ‘पुपोष’ (पोषति)
पोषण करता है । केवल इतना ही नहीं-‘पुरुधा’ (बहुधाच)
और बहुत प्रकार से (इमाः) इन प्रजाओं को ‘जजान’(जनय-
=वर्द्धयति) बढाता है। क्यों कि-इमां (इमानि) ‘च’
और ये ‘विश्वा’ (सर्वाणि) सब ‘भुवनानि’ (भूतानि = उदका-