निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1102, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ३३१ ) १० अ० २ पा० ९ खंड
'जुहोति' (जु० प०) धातु दानार्थक है ।
'क' (१४)- यह वक्तव्य है। सो यह महान् आत्मा =
सर्वात्मा (सबका अन्तर्यामी) ज्ञान स्वरूप देव है । क्यों ?
कमन या कामियों के काम्य [ बाञ्छनीय ] अर्थों में साधन
होता है। अथवा कमण या स्वयमेव कमण करने वाला
होने से 'क' है। अथवा 'क' सुख स्वरूप होने से 'क' है ।
"तस्य०" उस 'क' देव की यह ऋचा है ॥६[२२]॥
( खं० १० )
निरु०- हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्रे भूतस्य जातः
पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां
कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥* (ऋ० सं० ८, ७, ३,
व० १, १०, १०, ९ सू० १)॥
हिरण्यगर्भो हिरण्यमयो गर्भः । हिरण्यमयो
गर्भोऽस्य- इति वा ।
'गर्भो' गृभेः गृणात्यर्थे । गिरति अनर्थान्-
इति वा ।
यदा हि स्त्री गुणान् गृह्णाति गुणाश्च अस्या
गृह्यन्ते अथ गर्भो भवति, समभवद्-अग्रे भूतस्य
जातः पतिः एको बभूव, सः धारयति पृथिवीं
च दिवं च, "कस्मै देवाय हविषा विधेम" इति
व्याख्यातम् ।