निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दीनिरुक्त । १०३
( १३ ) कर्णाः = ( १ ) कृन्ततेः निकृत्तद्वारो भवति, ।
( २ ) ऋच्छतेः इत्याश्रापणः "ऋच्छन्तीव
खे, उदगन्तामितिह विज्ञायते ।”
( १४ ) मनोजवेषु = मनसां प्रजवेषु ।
( १५ ) आदघ्नासः = आस्यदघ्नाः ।
( १६ ) त्वे = अपरे
( १७ ) उपकक्षासः = उपकक्षदघ्ना उपकक्षपरिमाणा इत्यर्थः ।
( १८ ) आस्यम् = ( १ ) अस्यतेः—असुक्षेपणे क्षिप्यते हि
एतदाभिमुख्येन अन्नम् ।
( २ ) स्यन्दतेर्वा--आसन्दते एतदन्नम्,
शुष्केऽपि ह्येतदन्ने
आगते स्रवत्येव श्ले-
ष्माणं येन तदार्द्रीकृतं
ग्रसितुं शक्यते ।
( १६ ) दघ्नम् = ( १ ) दघ्यतेः स्रवतिकर्मणः स्रुततरमिव
भवति उत्तरात् परिमाणात् ।
( २ ) दस्यतेर्वा स्यात् क्षयार्थस्य विदस्ततरं
हि उपक्षीयमाणं तद्भवति उत्तर-
स्मात्परिमाणात् ।
( २० ) प्रस्नेयाः = प्रकर्षेण स्नातुं येषु योग्य अगाधत्वात्–ते
प्रस्नेयाः स्नानार्हाः इत्यर्थः ।
( २१ ) ह्रदः = ( १ ) ह्लादतेः शब्दार्थस्य,
( २ ) ह्लादतेर्वा स्यात् शीतीभावकर्मणः (ग्री-
ष्मेऽपि हि असौ शीतल एव भवति )
+शुष्केऽपि अन्ने आगते सति एतत् मुख श्लेष्माणं स्रवतीत्यादिरर्थः ।