निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1010, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( २४४ ) ६ अ० ३ पा० २ खं०
पितुः ॥१९॥ नद्यः ॥२०॥ आपः ॥२१॥
ओषधयः॥२२॥रात्रिः॥२३॥ अरण्यानी
॥२४॥ श्रद्धा ॥२५॥ पृथिवी॥२६॥अप्व्रा
॥२७॥ अग्नायी ॥२८॥
निरु०-‘वृषभः’ प्रजां वर्षति इति वा । अतिबृहति
रेतः इतिवा । तद् वृषकर्म वर्षणाद् वृषभः॥
तस्य एषा भवति ॥१ [२२]॥
अर्थः- ‘वृषभ’ [१७] [सांड़] क्यों ? वह प्रजा = सन्तान
को बरसता है। अथवा रेत या वीर्य को सेचनकरनेको अपनेको
अतिशय से उद्यत करता है । सोही यह वृष ( बैल ) के कर्म
वाला वर्षण कर्म से ‘वृषभ’ है । यहां ‘वृष’ शब्द में ‘भ’(प्रत्यय)
जुड़ने से ‘वृषभ’ होता है ॥१[२२] ॥
( खं० २ )
निरु०- “न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनममेहयन् वृषभं
मध्य आजेः । तेन सूभर्वं शतमत् सहस्रं गवां
मुद्गलः प्रधने जिगाय ॥”(ऋ० सं० ८,५,२०,५ )॥
“न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनम्”-इति व्याख्यातम्।
अमेहयन् वृषभं मध्य आजेः = आजयनस्य =
आजवनस्य-इति वा । तेन तं सूभर्वं राजानम् ।
‘भर्वतिः’ अत्तिकर्मा । तद् वा सूभर्वं सहस्रं गवां
मुद्गलः प्रधने जिगाय ।