नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

द्वितीय उच्छ्वासः । ६१
तस्य च महामहीपतेरात्मरूपोपहसितसमस्तसुरसुन्दरीसौन्दर्यसा-
रसंपत्तिकलङ्ककुलकन्दकन्दलीकंदर्पदर्पगजेन्द्रावष्टम्भस्तम्भयष्टिरखि-
लजननयनकुरङ्गवागुरा रामणीयकपताकायमानोद्भिन्ननवयौवनश्रीः,
शृङ्गारस्यागारम्, अवनिर्वनिताबिभ्रमाङ्कुराणाम्, आभोगः सौभाग्य-
भोगस्य, रङ्गशाला रागवृत्तनृत्तस्य, सर्वान्तःपुरपुरंध्रिकाप्रधानभूता-
ऽस्ति प्रिया प्रियङ्गुमञ्जरी नाम ॥ क ॥
यस्याः पद्मानुकारिणी कान्तिर्लोचने च रम्भाप्रतिस्पर्धिनी रूप-
संपत्तिरूरुमण्डले च सुमनोहारिणी केशेकबरी भ्रूभङ्गचक्रे च, भ्र-
मरकोद्भासिनी ललाटपट्टिका कर्णोत्पले च, प्रवालानुकारिणी दन्त-
च्छदच्छाया करचरणयुगले च ॥ ख ॥
यस्याः सुवर्णमयं वचनं नूपुरं च पदे पदे मनो हरति ॥ ग ॥
यस्याः सुमधुरया वाचा सदृशी शोभते कण्ठे कुसुममालिका ।
अलिकालयाऽप्यलकवल्लरीमालया सह विराजते तिलकमञ्जरी ॥घ॥
किं बहुना ।
तस्याः कान्तिनिरुद्धमुग्धहरिणीलीलाचलचक्षुष-
स्तारुण्यस्य भरादनालसलसल्लावण्यलक्ष्मीरेसः ।
लुब्धैर्लोकविलोचनाञ्जलिपुटैः पेपीयमानोऽपि स-
न्नङ्गेष्वेव न माति सुन्दरतरो रङ्गस्तरङ्गैरिव ॥ ३० ॥
तस्येति ॥ भीमस्य प्रिया प्रियङ्गुमञ्जरी नामास्ति ॥ क ॥
यस्या इति ॥ अत्र प्रथमैकत्वद्वित्वयोः स्त्रीक्लीबयोश्च श्लेषः । सर्वत्र नान्त-
त्वात् । पद्मा श्रीः पद्ममब्जम् । रम्भा अप्सरोन्तरं कदली च । सुमनसः पुष्पा-
णि । पक्षे सुशब्देन समासः । भ्रमरकं ललाटस्थमलकं भृङ्गश्च । प्रवालो विद्रुमः
पल्लवश्च ॥ ख ॥
यस्या इति ॥ सुष्ठु वर्णोऽकारादिः सुवर्णं च । तेन निर्वृत्तं पदं प्रकृतिविभ-
क्तिसमुदायः पादन्यासश्च ॥ ग ॥
यस्या इति ॥ अत्र तृतीयाप्रथगयोः श्लेषः । सुष्ठु मधुनो मकरन्दस्य रयः
प्रसरो यत्र । अलिकं ललाटमालयः स्थानमस्याः सा । तिलकमवे मञ्जरीति रूप-
कम् । तृतीया पक्षे अलिवत्कालो वर्णो यस्याः । यदा ललिवत्कालेति क्रियते
तदा ङीप् प्रसज्येत ॥ घ ॥
तस्या इति ॥ आ समन्तादलस आलसः । पश्चात्तन्न्र्योगः । तस्या लावण्य-
१ 'उपहसित' २ 'आलस्य' ३ 'पुरंध्री' ४ 'केशपाशकबरी' ५ 'केशपाशकबरी'
६