नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

द्वितीय उच्छ्वासः । ३९
र्वाणो मदकलकलहंसहसासहारिण्यामुत्सुकस्तरुण्यामिवागतायां, शरदि,
द्विरदमदगन्धसंबन्धानुधाविते कु³सुमितसप्तच्छदच्छायासु वि⁴स्फूर्जति
रोषोद्धुषितकेसरकरालकण्ठे कण्ठीरवक⁵दम्बके, गृहदीर्घिकामृणालिका-
काण्डखण्डनविरामरमणीयमुन्नदत्सु शरत्समयप्रवेशमङ्गलमृदङ्गेष्विव⁶
हंसमण्डलेषु, स्मरशरनिकरनिर्मथितपान्थ⁷सार्थप्रहाररुधिरनिष्यन्दबि-
न्दुसंदोह इव वनस्थलीपून्मिषति बन्धुरबन्धूककुसुमप्रकरे, प्रसरन्तीषु
शरल्लक्ष्मीप्रवेशानन्दवन्दनमालासु निःशङ्ककुकुलावलीषु, श्रूयमा-
णासु स्मरराजराज्यविजयघोषणासु पक्वकलमगन्धशालिपालिकावा-
लिकाहर्षगीतिषु, शर⁹च्छ्रीकटाक्षेपून्मीलत्सु नी१०लनीरजेषु, क्वणति वर्षा-
प्राप्तायाम् । उत्सुक उत्क इत्युत्त्यन्तरम् । तदा मदेन क्षीबतया तरुणिमो-
द्रेकेण वा कलकलो यस्याः । तथा शुभ्रत्वाद्धंसोपमौ हासहारौ स्तोऽस्यामिति
कर्मधारयान्मत्वर्थीयः । न कर्मधारयादिति तु प्रायिकम् । किं विदधानः कुर्वाणः ।
काम् । रतिं चित्तासक्तिम् । कासु । वर्षासु । किंभूतासु । गतप्रायासु स्वल्पशे-
षासु । तथा कुसुमान्येव कर्णपूरा उत्तंशास्त्रैः शून्यानि काननानि वनानि यासु ।
तथा मदेन मुखराणां मयूराणां या रसनावली जिह्वाश्रेणिस्तस्याः कलक्वणितम् ।
तद्विश्राम्यद्विरमद्यासु । वर्षोदये हि केकायन्ते न प्रान्ते । मदाभावात् । तथा
स्तोकविद्युदुद्द्योतासु । व्यपेतहंसपक्षिपाङ्क्तिषु । अदृश्यद्भानासु । क्षीणशुक्राख्यग्रहासु ।
कास्विव । वृद्धास्विव । तदा । रतिः संभोगः । गतं प्रकृष्टमयमनिष्टफलं दैवं
यासाम् । तथा कुसुमैः पुष्पदामभिः कर्णपूरैश्च शून्यं कं शिर आननं च यासाम् ।
तथा रसनायाः काञ्च्याः क्वणितस्य मुखरमयूखवो ललितस्य मधुराङ्गविन्यासस्य
लावण्यस्य च लोचनलेह्यकमनीयगुणस्य विरलतडिदुपमानम् । तथा व्यपेतहंसशुभ्र-
अदन्तरराजिषु पतत्कचासु । तथा क्षीणं गर्भसंभवाभावाद्विनष्टं शुक्लं पुंवीर्यं यासु ।
न पुनर्निर्वृत्तवीर्यास्विति व्याख्येयम् । पुंसां वीर्ये स्त्रीणां रज इति प्रसिद्धेः ।
अतएव न विद्यते बलं वीर्यं यासामित्यबलाः । रसनाशब्दः काञ्चीपक्षे न
परं तालव्यः । दन्त्योऽप्यस्ति । तथा च विश्वप्रकाशः—'रसना काञ्चिज-
ह्वयोः' इति । द्विरदमदगन्धस्य संबन्धो द्विरदमदगन्धोऽयमिति प्रत्यभिज्ञा
तयानुधाविते । संधानपाठे तु संधानं संधिमैत्री सादृश्यमिति यावत् । शरदि
सप्तच्छदाः पुष्यन्ति । ते च मदगन्धयतस्ततो गजभ्रान्त्या सरोषं विस्फूर्जति
सिंहवृन्दे । मृणालिकाकाण्डस्य खण्डनाय योऽसौ विरामोऽर्थात्तादस्यैव । तेन रम्यं
यथा भवति स्थिला स्थिला मृणालं चर्वन्ति तत्कषायसंशुद्धकण्ठाश्च नादं कुर्व-
१ 'उत्सुकश्च'. २ 'द्विरदमदगन्धसंधानधाविते'; 'द्विरदमदगन्धानुसंधानवासितासु'.
३ 'वासितकुसुमित'. ४ 'विस्फूर्जिते'. ५ 'कुडम्वके'. ६ 'मृदङ्गेषु हंस'. ७ 'पथिकप्रहार';
८ 'पान्थप्रहार'. ९ 'शरत्श्री'; 'सरःश्री'. १० 'नीलसरोजेषु'. Digitized by S3 Foundation USA