नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

२१० नलचम्पूः ।
किं बहुना ।
सुस्थितेतजोराशेर्लक्ष्मीजनकस्य रत्ननिलयस्य ।
तस्योपरि प्लवन्ते वार्थेरिव वर्णकाः सर्वे ॥ १९ ॥
तत्र च चलत्कञ्चुकिसंकुलं पातालमिवान्तःपुरममन्तालयं प्रविश्य
विविधकुसुम संपत्संपन्नपुण्यपादपपरिकारिताङ्गणवापीपरिसरचलचक्र-
वाके चन्द्रशालाशालिनि, शैलूष इवानेकभूमिकाभाजि, धनंजय
इव सुभद्रान्विते, कुरुवंशाख्यान इव चारुचित्रविचित्रभित्तिभाजि,
तुहिनाचलोच्चकूटायमाने सुधाधवलस्कन्धे धाम्नि ध्वजावलीविलै-
सत्सप्तसप्तिसप्तौ सप्तमभूमिकायाम्, इतोमुखवातायने निविष्टाम्,
इतो गतास्तोः कुब्जवामनकन्यास्तवद्वार्ताव्यतिकरैर्विनोदारम्भिणीः
संभाषयन्तीम्, अनवरततरललोचनालोकनैरनीलोत्पलोपहारमिव त्व-
दधिष्ठितायै दिशे दिशन्तीम्, उत्तरीयांशुकस्याच्छतया दृश्यमा-
नमदनबाणव्रणकिणानुकारिकस्तूरिकापङ्कपत्नलताङ्कितकुचकलशश्रि-
यम्, अष्टमीशशाङ्कशकलशोभाभाजि ललाटपट्टे स्मरैपरवश-
त्रिपुरुवैरिव 'ममेयं ममेयं ममेयम्' इति संहर्षात्कृतं स्ववर्णा-
नुकारिस्वीकारचिह्नमिव कुङ्कुममृगमदमलयजरसरचितत्रिपुण्ड्रकरेखा-
त्रितयमुद्वहन्तीम्, आलोहितेन चे त्वद्वार्तामृतपानबालप्रवालप्रणा-
सुस्थितेति ॥ तेजोराशिश्चैडवानलः प्रतापचयश्च । लक्ष्मीर्विष्णुपत्नी शोभा
च । तथाभूतस्य तस्य सागरोपमस्योपरि वर्णकाः स्तोतारः प्लवन्ते तरन्ति । अप-
रिच्छिन्नगुणत्वादलब्धमध्या बाह्यमेव वर्णयन्तीति भावः । वारो जलानि धीयन्ते-
ऽस्मिन्निति वार्धिः ॥ १९ ॥
तत्र चेति ॥ कञ्चुकितो महल्लका उरगाश्च । ( बहुनिलयं शेषनिलयं च ।)
प्रविश्य ईदृग्विधे धाम्नि गृहे, सप्तमभूमिका सप्तमकक्षः, तत्र स्थिते इतोमुखे एव
हस्तादिसंकेतकथिते एव, वातायने गवाक्षे, निविष्टामसीनां, दमयन्तीमद्राक्षमिति
संबन्धः । चन्द्रशाला शिरोगृहम् । शैलूषो नटः । भूमिका गृहकक्षणा वेषधारणं च ।
शोभनानि भद्राणि गृहावयवविशेषास्तैरन्विते । पक्षे सुभद्रार्जुनपत्नी । चारुचित्रेण
विचित्रा भित्तिर्भजते । अन्यत्र चित्रविचित्रौ शान्तनुसुतौ । तौ च कुरुवंश्यानां
भित्तिभूतौ । तत्कलत्राभ्यामम्बिकाम्बालिकाभ्यां पाण्डुधृतराष्ट्रयोरुत्पन्नत्वात् । तथा
ल्माः सप्तसप्तेरादित्यस्य सप्तयोऽश्वा यत्र तस्मिन् । अष्टमी शशाङ्कशकलेति ।
१ 'अनन्तमयं पातालमिव तदन्तःपुरं प्राविशम्'. २ 'चक्रवाकचक्रवाले'.
३ 'विलसत्सप्त'. ४ 'सप्तभूमि'. ५ 'तास्ताः'. ६ 'व्यतिकरे'. ७ 'स्मरबाणपरवश'.
८ 'ममेयमिति संहर्षा'. ९ 'इति कल्पितम् अस्माभिः'. १० 'द्वार्ता...