सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 99, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 99

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ८३
परपराजिता निमीलिताक्षाः स्वजनभयविनिवृत्तये करतलस्पर्शादिभिः सान्त्व्यन्ते,
तद्वदिति भावः । अत्र कैतवशब्देन कण्डूयनमपहुत्य सान्त्वनारोपादपह्नवभेदः ॥२१॥
उस दमयन्ती के विशाल नयनों की शोभा से पराजित हो जाने के कारण,
मानों हरिण भय से आँखें बन्द हो जानेवाली मूर्च्छा आ जाने के कारण अपने
नेत्रों को खुजलाने के बहाने ( उसी प्रकार ) सान्त्वना देते हैं ( जिस प्रकार शत्रु
से पराजित हो जाने के कारण कोई व्यक्ति उसके त्रास के कारण आँखें मींच लेता
है, फिर किसी के हाथ फेरने से सान्त्वना प्राप्त करता है ) ॥२१॥
अपि लोकयुगं दृशावपि श्रुतदृष्टा रमणीगुणा अपि ।
श्रुतिगामितया दमस्वसुर्व्यतिभाते सुतरां धरापते ! ॥२२॥
अपीति । हे धरापते ! [ दमस्वसुः ] दमो नाम भीमस्यैवात्मजस्तस्य
स्वसुर्दमयन्त्याः, लोकयुगं = मातापितृकुलयुगं अपि श्रुतिगामितया = वेदप्रसिद्ध-
तया, सुतरां व्यतिभाते = परस्परोत्कर्षेण भातः । तथा दृशौ = नेत्रे अपि श्रुति-
गामितया = कर्णान्तविश्रान्ततया व्यतिभाते = परस्परोत्कर्षेण भातः । तथा [ श्रुत-
दृष्टाः ] श्रुताः श्रुतिप्रसिद्धाः, ते च ते दृष्टाः लोकप्रसिद्धाश्च । विशेषणयोरपि
विशेषणविशेष्यभावविवक्षायां विशेषणसमासः । ते रमणीगुणाः = स्त्रीधर्मा अपि
श्रुतिगामितया = जनैः श्रूयमाणतया । 'श्रुतिः श्रोत्रे तथाऽऽम्नाये वार्त्तायां श्रोत्र-
कर्मणि' इति विश्वः । सुतरां व्यतिभाते = व्यतिहारेण भान्ति । 'आत्मनेपदेष्वनतः'
इति झस्यादादेशः । सर्वत्र कर्त्तरि कर्मव्यतिहारे' इत्यात्मनेपदम् । अदादित्वाच्छपो
लुक्, सर्वत्र टेरेत्वम् । अत्र लोकयुगादीनां त्रयाणामपि प्रकृतत्वात् केवलप्रकृतविषयु-
तुल्ययोगिताभेदः । 'प्रस्तुताप्रस्तुतानाञ्च केवलं तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र
सा मता तुल्ययोगिता' इति लक्षणात् ॥२२॥
हे राजन् ! दमयन्ती के दोनों ( माता-पिता के ) कुल—श्रुतिगामी ( वेद-
प्रसिद्ध ) होने के कारण; उसके दोनों लोचन-श्रुतिगामी ( कर्णपर्यन्त विस्तृत )
होने के कारण; और श्रुत-दृष्ट ( श्रुति-प्रसिद्ध तथा लोक-प्रसिद्ध अर्थात् वैदिक एवं
लौकिक; जो सुने जाते हैं और उसमें प्रत्यक्ष देखे जाते हैं वे ) उसके ( सौन्दर्य,
कला, विद्या, नारीधर्म आदि ) रमणी-गुण श्रुतिगामी ( सब लोगों के श्रवण-गोचर )
होने के कारण अत्यन्त श्लाघनीय हैं ॥२२॥