नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 93, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ेंसर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । ७७
Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri
डूबते हुए मनुष्य को बचाता है, उसी प्रकार ) कानों के ( दो ) छेद रूपी दो
कलशों का अवलम्बन ( सहारा ) देकर, — कहा ॥ ८ ॥
मृगया न विगीयते नृपैरपि धर्मागममर्मपारगैः ।
स्मरसुन्दर ! मां यदत्यजस्तव धर्मः स दयोदयोज्ज्वलः ॥ ९ ॥
मृगयेति । धर्मागममर्मपारगैः = धर्मशास्त्रतत्त्वपारदर्शिभिः अपि ।
'अन्तात्यन्ताध्वरदूरपारसर्वानन्तेषु डः' इति गमेर्डप्रत्ययः । नृपैर्मृगया = आखेटो न
विगीयते=न गर्ह्यते, तथापि हे स्मरसुन्दर ! माम् अत्यज इति यत् स=त्याग-
स्तव [ दयोदयोज्ज्वलः ] दयोदयेनोज्ज्वलो विमलः, निरुपाधिक इति यावत् ।
धर्मः=सुकृतं; न केवलमाकारादेव सुन्दरोऽसि, किन्तु धर्मतोऽपीति भावः ॥ ६ ॥
धर्मशास्त्र के मर्मज्ञ राजा लोग भी शिकार की निन्दा नहीं करते । तथापि हे
कामदेव के समान सुन्दर राजन् ! आपने जो ( पकड़ कर भी ) छोड़ दिया, सो
इस का (एकमात्र) कारण आपका धर्म है--जो दया के आविर्भाव से सुन्दर है ॥
अबलस्वकुलाशिनो झषान् निजनीडद्रुमपीडिनः खगान् ।
अनवद्यतृणार्दिनो मृगान् मृगयाघाय न भूभृतां घ्नताम् ॥१०॥
ननु प्राणिहिंसा कथं न विगीयते तत आह- - अबलेति अबलस्वकुलाशिनो
झषान् । दुर्बलस्वकुलघातिनो मत्स्या इति प्रसिद्धिः । निजनीडद्रुमपीडिनः =
विण्मूत्रफलभक्षणादिना स्वाश्रयवृक्षपीडाकरान् खगान्, अनवद्यतृणार्दिनः =
अनपराधितृणहिंसकान् मृगान् । 'अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः' इति
मनुस्मृत्या तरुतृणादीनामपि प्राणित्वात्तद्धिंसा पीडैव' इति भावः । सर्वत्रापि ताच्छील्ये
णिनिप्रत्ययः । घ्नतां = हिंसतां भूभृतां=राज्ञां मृगया अघाय=पापाय, न भवति ;
तद्दण्डस्य दण्डरूपत्वात्, प्रत्युताकरणे दोष इति भावः ॥१०॥
अपने कुल के दुर्बल जीवों को खा जाने वाली मछलियों के, अपने घोंसला के
पेड़ों को ( पत्ते, टहनी आदि को तोड़ कर, फल खा कर उस पर बीट कर ) कष्ट
पहुँचाने वाले पक्षियों के और निरपराध ( कुश-कास आदि ) तिनकों को भक्षण
कर पीड़ा पहुँचाने वाले मृगों के मारने वाले राजाओं को, शिकार करने से पाप
नहीं लगता ॥१०॥
यदवादिषमप्रियं तव प्रियमाधाय नुनुत्सुरस्मि तत् ।
कृतमातपसंज्वरं तरोरभिवृष्ट्यामृतमंशुमानिव ॥ ११ ॥