सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 92, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 92

७६ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः
वह राजहंस—चतुर्दिक् पृथ्वी में व्याप्त बहुत सी सेवार वाले और रुद्राक्ष के
समान भ्रमर धारण करने वाले सरोवर से--विविध शैवचिह्नों ( भस्म, त्रिपुण्ड्र )
के धारण करने वाले और भौरों की पंक्ति के समान रुद्राक्ष धारण करने वाले
( सरोवरतुल्यशरीर वाले ) नल के ( रक्तवर्ण ) हाथ में, कोकनद ( लाल कमल )
की भ्रान्ति ( धोखे ) से, मानों फिर चला आया ॥ ६ ॥
पतगश्चिरकाललालनादतिविश्रम्भमवापितो नु सः ।
अतुलं विदधे कुतूहलं भुजमेतस्य भजन् महीभुजः ॥ ७ ॥
अथास्य स्वयमागपनादुत्प्रेक्षते—पतग इति । स पतगः=हंसः चिरकालला-
लन द् = उपलालनाद् अतिविश्रम्भम् = अतिविश्वासं । 'समौ विश्रम्भ-विश्वासौ'
इत्यमरः । अवापितः = प्रापितो नु = किम् इत्युत्प्रेक्षा । अन्यथा कथं पुनः स्वय-
मागच्छेदिति भावः । किञ्च एतस्य महीभुजो भुजं भजन् = स्वयमाप्नुवन् , अतुलं
कुतूहलं, विदधे = कौतुकञ्चकारेत्यर्थः । अत्रोत्प्रेक्षावृत्त्यनुप्रासयोः शब्दार्थालङ्कार-
योस्तिलतण्डुलवत् संसृष्टिः । 'एकद्वित्र्यादिवर्णानां पुनरुक्तिर्भवेद्यदि । सङ्ख्यानियम-
मुल्लङ्घ्य वृत्त्यनुप्रास इरितः' इति ॥ ७ ॥
उस हंस ने—बहुत देर तक लालन के निमित्त ( कोमल भाव से हाथ में )
लिये रहने के कारण, मानों अत्यन्त विश्वस्त हो, उन के हाथ का आश्रय लेकर—
राजा नल के ( मन में ) अनुपम कुतूहल उत्पन्न किया ॥ ७ ॥
नृपमानसमिष्टमानसः स निमज्जत्कुतुकामृतोर्मिषु ।
अवलम्बितकर्णशष्कुलीकलसीकं रचयन्नवोचत ॥ ८ ॥
नृपमानसमिति । इष्टमानसः = प्रियमानसः स = राजहंसः । [ कुतुका-
मृतोर्मिषु ] कुतुकं हर्षस्तदेव अमृतं सुधा तस्योर्मिषु निमज्जद् = अन्तर्गतं नृप-
मानसं = नलमनः । [ अवलम्बित-कर्णशष्कुली-कलसीकं ] कर्णौ शष्कुल्याविवि
कर्णशष्कुल्यौ ते एव कलस्यौ ते अवलम्बिते अवधीकृते धृते च येन तत्तथोक्तं ।
'नद्यृतश्च'इति कन् । रचयन्=कुर्वन् अवोचत=उक्तवान् । जले मज्जन्नपि तरणार्थं
कलसमवलम्बते, तद्वत् । कर्णशष्कुली-कलश्यावित्युपमारूपकयोः संसृष्टिः ॥ ८ ॥
मानसरोवर-प्रिय हंस ने—कुतूहलरूप अमृत-तरङ्गों में डूबते हुए, राजा
नल के चित्त को, ( जिस प्रकार कोई व्यक्ति दो कलशों को फेंक कर, जल-तरङ्गों में