नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

९८ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः
[ सामुद्रकसारमुद्रणा ] सामुद्रिकाणां या सारमुद्रणा सिद्धान्तप्रतिपादनं सा,
त्वमेवोदाहरणं यस्याः सा तथोक्ता । आकृतिसौशील्ययोस्त्वय्येव सामानाधिकरण्य-
दर्शनादित्यर्थः । अत एवोत्तरवाक्यार्थस्य पूर्ववाक्यार्थहेतुकत्वात् काव्यलिङ्गमलङ्कारः ।
'हेतोर्वाक्यार्थहेतुत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम्' इति लक्षणात् ॥५१॥
तुम्हारा स्वरूप किसी की तुलना का विषय नहीं है ( अर्थात् किसी के साथ
तुम्हारे सौन्दर्य की उपमा नहीं दी जा सकती ), और तुम्हारी सुशीलता ( सुन्दर
स्वभाव ) भी वाणीपथ का विषय नहीं है ( अर्थात् वर्णनातीत है ) । 'जहाँ आकृति
होती है, वहीं गुण रहते हैं' - सामुद्रिकशास्त्र के सारांश के मुद्रण ( प्रतिपादित
सिद्धान्त ) के तुम्हीं उदाहरण हो ॥५१॥
न सुवर्णमयी तनुः परं ननु किं वागपि तावकी तथा ।
न परं पथि पक्षपातिताऽनवलम्बे किमु मादृशेऽपि सा ॥५२॥
न सुवर्णेति । ननु हे हंस ! तवेयं तावकी । 'युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ् च'
इति चकारादण् प्रत्यये ङीप् । 'तवक ममकावेकवचने' इति तवकादेशः । तनुः परं
मूर्तिरेव सुवर्णमयी हिरण्मयी न । किं तु वागपि तथा = सुवर्णमयी, शोभनाक्षर-
मयीत्यर्थः । अनवलम्बे = निरवलम्बे पथि परम् = आकाश एव पक्षपातिता =
पक्षपातित्वं न । किमु=किंत्वित्यर्थः । निपातानामनेकार्थत्वात् । अनवलम्बे निराधारे
मादृशेऽपि सा = पक्षपातिता, स्नेहवत्तेत्यर्थः । अत्र तनुवाचोः प्रकृताप्रकृतयोः
सुवर्णमयीति शब्दश्लेषः एवं पथि मादृशेऽपि पक्षपातितेति सजातीयसंसृष्टिः ।
तया चोपमा व्यज्यते ॥ ५२ ॥
हे हंस ! तुम्हारी आकृति ही केवल सुवर्ण-मयी ( सोने की ) नहीं है; किन्तु
तुम्हारी वाणी भी उसी प्रकार सुवर्ण-मयी ( सुन्दर वर्ण-अक्षर-मयी) है । अवलम्बन-
शून्य गगन-मार्ग में ही केवल तुम्हारा पक्ष-पात ( पंखों से उड़ना ) नहीं है;
पर यह स्पष्ट है कि मुझ जैसे आश्रयहीन व्यक्ति के प्रति भी तुम्हारा पक्ष-पात
( अनुकूल आचरण ) है ॥ ५२ ॥
भृशतापभृता मया भवान् मरुदासादि तुषारसारवान् ।
धनिनामितरः सतां पुनर्गुणवत् सन्निधिरेव सन्निधिः ॥ ५३ ॥
भृशेति। भृशतापभृता=अतिसन्तापभाजा मया भवान् [तुषार-सारवान्]
तुषारैः शीकरैः, मरुत् = मारुतः सन्, आसादि, सन्तापहृत्त्वादिति