मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठम् ४]

४ | मध्यमकशास्त्रे | [ १.१-
तदेवं हेतुप्रत्ययापेक्षं भावानामुत्पादं परिदीपयता भगवता अहेत्वेकहेतुविषमहेतुसंभूतत्वं
स्वपरोभयकृतत्वं च भावानां निषिद्धं भवति, तन्निषेधाच्च सांवृतानां पदार्थानां यथावस्थितं
सांवृतं स्वरूपमुद्भावितं भवति । स एवेदानीं सांवृतः प्रतीत्यसमुत्पादः स्वभावेनानुत्पन्नत्वाद्
B 11 आर्यज्ञानापेक्षया नास्मिन्निरोधो विद्यते यावन्नास्मिन्निर्गमो विद्यते इत्यनिरोधादिभिरष्टाभिर्विशे-
षणैर्विशिष्यते । यथा च निरोधादयो न सन्ति प्रतीत्यसमुत्पादस्य तथा सकलशास्त्रेण
प्रतिपादयिष्यति ॥
अनन्तविशेषणसंभवेऽपि प्रतीत्यसमुत्पादस्य अष्टानामेवोपादानमेषां प्राधान्येन विवादाङ्ग-
भूतत्वात् । यथावस्थितप्रतीत्यसमुत्पाददर्शने सति आर्यागार्मेभिधेयादिलक्षणस्य प्रपञ्चस्य
सर्वथोपरमात्, प्रपञ्चानामुपशमोऽस्मिन्निति स एव प्रतीत्यसमुत्पादः प्रपञ्चोपशम इत्युच्यते ।
चित्तचैत्तानां च तस्मिन्नप्रवृत्तौ ज्ञानज्ञेयव्यवहारनिवृत्तौ जातिजरामरणादिनिरवशेषोपद्रवरहितत्वात्
शिवः । यथामिहितविशेषणस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्य देशनाक्रिया ईप्सिततमत्वात् कर्मणा
निर्देशः ॥
अनिरोधमनुत्पादमनुच्छेदमशाश्वतम् ।
अनेकार्थमनानार्थमनागममनिर्गमम् ॥ १ ॥
यः प्रतीत्यसमुत्पादं प्रपञ्चोपशमं शिवम् ।
देशयामास संबुद्धस्तं वन्दे वदतां वरम् ॥ २ ॥
[ मङ्गलश्लोकौ ]
यथोपरिवर्णितप्रतीत्यसमुत्पादावगमाच्च तथागतस्यैवैकस्याविपरीतार्थवादित्वं पश्यन् सर्वपर-
B 12 प्रवादांश्च बालप्रलापानिवावेत्य अतीव प्रसादानुगत आचार्यो भूयो भगवन्तं विशिष्यति-वदतां
वरमिति ॥
अत्र च निरोधस्य पूर्वं प्रतिषेधः उत्पादनिरोधयोः पौर्वापर्यावस्थायाः सिद्धयभावं
द्योतयितुम् । वक्ष्यति हि-
पूर्वं जातिर्यदि भवेज्जरामरणमुत्तरम् ।
निर्जरामरणा जातिर्भवेज्जायेत चामृतः ॥ [ म० शा० ११.३ ]
इति । तस्मान्नायं नियमो यत् पूर्वमुत्पादेन भवितव्यं पश्चान्निरोधेनेति ॥
इदानीमनिरोधादिविशिष्टप्रतीत्यसमुत्पादप्रतिपिपादयिषया उत्पादप्रतिषेधेन निरोधादि-
प्रतिषेधसौकर्यं मन्यमान आचार्यः प्रथममेवोत्पादप्रतिषेधमारभते । उत्पादो हि परैः परिकल्प्य-
मानः स्वतो वा परिकल्प्येत, परतः, उभयतः, अहेतुतो वा परिकल्प्येत । सर्वथा च नोपपद्यत
इति निश्चिंत्याह-
न स्वतो नापि परतो न द्वाभ्यां नाप्यहेतुतः ।
उत्पन्ना जातु विद्यन्ते भावाः क्वचन केचन ॥ ३ ॥
१. T अभिधेयाभिधानलक्षणस्यादिप्रपञ्चानां for अभिधेयादिलक्षणस्य प्रपञ्चस्य. २. T यज्जन्म पूर्वं
भवति जरामरणं पश्चात् for यत्पूर्वं... निरोधेनेति,

---

[पृष्ठम् ५]

-१.३ ] | प्रत्ययपरीक्षा प्रथमं प्रकरणम् । | ५
तत्र जातिरिति कदाचिदित्यर्थः । क्वचनशब्द आधारवचनः कचिच्छब्दपर्यायः । केचन- B 13
शब्द आधेयवचनः केचिच्छब्दपर्यायः । ततश्चैवं संबन्धः - नैव स्वत उत्पन्ना जातु विद्यन्ते
भावाः, क्वचन, केचन । एवं प्रतिज्ञात्रयमपि योज्यम् ॥
ननु च-नैव स्वत उत्पन्ना इत्यवधार्यमाणे परत उत्पन्ना इत्यनिष्टं प्राप्नोति । न
प्राप्नोति । प्रसज्यप्रतिषेधस्य विवक्षितत्वात्, परतोऽप्युत्पादस्य प्रतिषेत्स्यमानत्वात् । यया चोप-
पत्त्या स्वत उत्पादो न संभवति, सा-
तस्माद्धि तस्य भवने न गुणोऽस्ति कश्चि-
ञ्जातस्य जन्म पुनरेव च नैव युक्तम् ।
[ मध्यमावतार-६.८ ]
इत्यादिना मध्यमावतारादिद्वारेणावसेया ॥
आचार्यबुद्धपालितस्त्वाह-न स्वत उत्पद्यन्ते भावाः, तदुत्पादवैयर्थ्यात्, अतिप्रसङ्ग- B 14
दोषोच्च । न हि स्वात्मना विद्यमानानां पदार्थानां पुनरुत्पादे प्रयोजनमस्ति । अथ सन्नपि
जायेत, न कदाचिन्न जायेत इति ॥
अत्रैके दूषणमाहुः- तदयुक्तम्, हेतुदृष्टान्तानभिधानात्परोक्तदोषापरिहाराच्चै । प्रसङ्ग- B 15
वाक्यत्वाच्चै प्रकृतार्थविपर्ययेण विपरीताद्यसाध्यतद्धर्मव्यक्तौ परस्मादुत्पन्नाभावाजन्मसाफल्यात्
जन्मविरो(बो ?) धाच्चेति कृतान्तविरोधः स्यात् ॥
सर्वमेतद्दूषणमयुज्यमानं वयं पश्यामः । कथं कृत्वा ? तत्र यत्तावदुक्तं हेतुदृष्टान्तानभि-
धानादिति, तदयुक्तम् । किं कारणम् ? यस्मात्परः स्वत उत्पत्तिमभ्युपगच्छंश्च पृच्छयते-
स्वत इति हेतुत्वेन तदेव चोत्पद्यते इति ? न च विद्यमानस्य पुनरुत्पत्तौ प्रयोजनं
पश्यामः, अनवस्थां च पश्यामः । न च त्वया उत्पन्नस्य पुनरुत्पाद इष्यतेऽनवस्था
चाभ्युपेहिते । तस्मान्निरुपपक्तिक एव त्वद्वादः स्वाभ्युपगमविरोधश्चेति । किमिति चोदिते परो
नाभ्युपैति यतो हेतुदृष्टान्तोपादानसाफल्यं स्यात् ? अथ स्वभ्युपगमविरोधंचोदनायापि परो न
निवर्तते, तदा निर्लज्जतया हेतुदृष्टान्तान्यामपि नैव निवर्तेत । न चोन्मत्तकेन सहास्माकं विवाद
इति । तस्मात्सर्वथा प्रियानुमानतामेवात्मनः आचार्यः प्रकटयति अस्थानेऽनुमानं प्रवेशयन् । B 16
न च माध्यमिकस्य सतः स्वतन्त्रमनुमानं कर्तुं युक्तं पक्षान्तराभ्युपगमाभावात् । तथोक्तमार्यदेवेन -
सदसत्सदसच्चेति यस्य पक्षो न विद्यते ।
उपालम्भश्चिरेणापि तस्य वक्तुं न शक्यते ॥
( चतुःशतक - १६.२५ )
१. T om. दोष. २. Mss. om. च. ३. T om. च. ४. After 'गच्छन् Mss. and P add:
विद्यमानस्य पुनरुत्पादे which T om. ५. Mss. • विरुद्धचोदनयापि for • विरोध०. ६. T om. सर्वथा.
७. Mss. प्रवेशयेत् for प्रवेशयन्. ८. P स्वतः for सतः which is not rendered in T,