मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

पृष्ठम् २ [१.१-]

२ मध्यमकशास्त्रे [१.१-
अनिरोधमनुत्पादमनुच्छेदमशाश्वतम् ।
अनेकार्थमनानार्थमनागममनिर्गमम् ॥
यः प्रतीत्यसमुत्पादम्
[B 4] इत्यादि । तदत्रानिरोधाद्यष्टविशेषणविशिष्टः प्रतीत्यसमुत्पादः शास्त्राभिधेयार्थः । सर्वप्रपञ्चोपशम-
५ लक्षणं निर्वाणं शास्त्रस्य प्रयोजनं निर्दिष्टम् ।
तं वन्दे वदतां वरम् ।
इत्यनेन प्रणामः । इत्येष तावच्छ्लोकद्वयस्य समुदायार्थः ॥
अवयवार्थस्तु विभज्यते । तत्र निरुद्धिर्निरोधः । क्षणभङ्गो निरोध इत्युच्यते । उत्पाद-
मुत्पादः । आत्मभावोन्मज्जनमित्यर्थः । उच्छित्तिरुच्छेदः । प्रबन्धविच्छित्तिरित्यर्थः । शाश्वतो नित्यः ।
१० सर्वकाले स्थाणुरित्यर्थः । एकश्चासावर्थश्चेत्येकार्थोऽभिन्नार्थः । न पृथगित्यर्थः । नानार्थो भिन्नार्थः ।
पृथगित्यर्थः । आगतिरागमः, विप्रकृष्टदेशावस्थितानां संनिकृष्टदेशागमनम् । निर्गतिर्निर्गमः,
[B 5] संनिकृष्टदेशावस्थितानां विप्रकृष्टदेशगमनम् । एतिर्गम्यर्थः, प्रतिः प्राप्यर्थः । उपसर्गवशेन
धात्वर्थविपरिणामात् —
उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते ।
१५ गङ्गासलिलमाधुर्यं सागरेण यथाऽम्भसा ॥
प्रतीत्यशब्दोऽत्र ल्यबन्तः प्राप्तावपेक्षायां वर्तते । समुत्पूर्वः पदिः प्रादुर्भावार्थ इति समुत्पादशब्दः
प्रादुर्भावे वर्तते । ततश्च हेतुप्रत्ययापेक्षो भावानामुत्पादः प्रतीत्यसमुत्पादार्थः ॥
अपरे तु ब्रुवते—इतिर्गमनं विनाशः । इतौ साधव इत्याः । प्रतिर्वीप्सार्थः । इत्येवं
तद्धितान्तमित्यशब्दं व्युत्पाद्य प्रति प्रति इत्यानां विनाशिनां समुत्पाद इति वर्णयन्ति । तेषां
[B 6] २० “प्रतीत्यसमुत्पादं वो भिक्षवो देशयिष्यामि”, “यः प्रतीत्यसमुत्पादं पश्यति स धर्मं
पश्यति” इत्येवमादौ विषये वीप्सार्थस्य संभवात् समाससद्भावाच्च स्याज्ज्यायसी व्युत्पत्तिः । इह
तु “चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि च उत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम्” इत्येवमादौ विषये साक्षादङ्गीकृतार्थ-
विशेषे चक्षुः प्रतीत्येति प्रतीत्यशब्दः एकचक्षुरिन्द्रियहेतुकायामप्येकविज्ञानोत्पत्तावभीष्टायां
[B 7] कुतो वीप्सार्थता ? प्राप्यर्थस्त्वनङ्गीकृतार्थविशेषेऽपि प्रतीत्यशब्दे संभवति—प्राप्य संभवः, प्रतीत्य
२५ समुत्पाद इति । अङ्गीकृतार्थविशेषेऽपि संभवति—चक्षुः प्रतीत्य, चक्षुः प्राप्य, चक्षू रूपं चापेक्ष्येति
व्याख्यानात् । तद्धितान्ते चेत्यशब्दे “चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि च उत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम्”
इत्यत्र प्रतीत्यशब्दस्याव्ययत्वाभावात् समासासद्भावाच्च विभक्तितौ सत्यां चक्षुः प्रतीत्य विज्ञानं
रूपाणि च इति निपातः स्यात् । न चैतदेवम् । इत्यव्ययस्यैव ल्यबन्तस्य व्युत्पत्तिरभ्युपेया ॥

१. Mss. स्थाणुः for स्यास्नुः (?) २. Mss. बोधि for वो which is confirmed by T.
३. Mss. P चक्षुः प्रेक्ष्येति for चक्षू रूपं चापेक्ष्य which is confirmed by T.

---

पृष्ठम् ३ [१.१]

१.१] प्रत्ययपरीक्षा प्रथमं प्रकरणम् । ३
[B 8] यस्तु,—“वीप्सार्थत्वात्प्रत्युपसर्गस्य, एतेः प्राप्यर्थत्वात्, समुत्पादशब्दस्य च संभवार्थ-
त्वात्, तांस्तान् प्रत्ययान् प्रतीत्य समुत्पादः प्राप्य संभव इत्येके । प्रति प्रति विनाशिनामुत्पादः
प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यन्ये ”—इति परव्याख्यानमनूद्य दूषणमभिधत्ते, तस्य परपक्षानुवादकौशलत्व-
मेव तावत्संभाव्यते । किं कारणम् ? यो हि प्राप्यर्थं प्रतीत्यशब्दं व्याचष्टे, नासौ प्रतिं वीप्सार्थं
५ व्याचष्टे, नान्येति प्राप्यर्थम्, किं तर्हि प्रतिं प्राप्यर्थम्, समुदितं च प्रतीत्यशब्दं प्राप्तावेव वर्णयति ॥ ५
तेन इदानीं प्राप्य संभवः प्रतीत्यसमुत्पाद इत्येवं व्युत्पादितेन प्रतीत्यसमुत्पादशब्देन
यदि निरवशेषसंभविपदार्थपरामर्शो विवक्षितः, तदा तां तां हेतुप्रत्ययसामग्रीं प्राप्य संभव
प्रतीत्य समुत्पाद इति वीप्सासंबंधः क्रियते । अथ विशेषपरामर्शः, तदा चक्षुः प्राप्य रूपाणि
चेति न वीप्सायाः संबन्ध इति ॥ एवं तावदनुवादकौशलमाचार्यस्य ॥
१० एतद्वा अयुक्तम् । किं च । अयुक्तमेतत् “चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि च उत्पद्यते चक्षु-
र्विज्ञानम्” इति, अत्रार्थद्वयासंभवात् इति यदुक्तं दूषणम्, तदपि नोपपद्यते । किं कारणम् ?
[B 9] कथमनेनैव तत्राप्तेः संभव इति युक्त्यनुपादानेन प्रतिज्ञामात्रत्वात् । अथायमभिप्रायः स्यात्—
अरूपित्वाद्धिविज्ञानस्य चक्षुषा प्राप्तिर्नास्ति, रूपिणामेव तत्राप्तिदर्शनादिति, एतदपि न युक्तम्,
‘प्राप्तफलोऽयं भिक्षुः’ इत्यत्रापि प्राप्यर्थाभ्युपगमात् । प्राप्यशब्दस्य च अपेक्ष्यशब्दपर्यायत्वात् ।
१५ प्राप्यर्थस्यैव आचार्येणार्यनागार्जुनेन प्रतीत्यशब्दस्य
तत्प्राप्य यदुत्पन्नं नोत्पन्नं तत्स्वभावतः ।
इत्यभ्युपगमात् । ततो दूषणमपि नोपपद्यते इत्यपरे ॥
यच्चापि स्वमतं व्यवस्थापितम्—“किं तर्हि, अस्मिन् सति इदं भवति, अस्योत्पादादिद-
[B 10] मुत्पद्यते, इति इदंप्रत्ययतायाः प्रतीत्यसमुत्पादार्थ इति”, तदपि नोपपद्यते, प्रतीत्यसमुत्पाद-
२० शब्दयोः प्रत्येकमेकविशेषानभिधानात्, तद्व्युत्पादस्य च विवक्षितत्वात् ॥
अथापि रूढिशब्दं प्रतीत्यसमुत्पादशब्दमभ्युपेत्य अरण्येतिलकादिवदेवमुच्यते, तदपि
नोपपन्नम्, अवयवार्थानुगतस्यैव प्रतीत्यसमुत्पादस्य आचार्येण
तत्प्राप्य यदुत्पन्नं नोत्पन्नं तत्स्वभावतः ।
इत्यभ्युपगमात् । अथ
२५ अस्मिन्सतीदं भवति ह्रस्वे दीर्घं यथा सति ।
इति व्याख्यायमानेन ननु तदेवाभ्युपगतं भवति, ह्रस्वं प्रतीत्य, ह्रस्वं प्राप्य, ह्रस्वमपेक्ष्य
दीर्घं भवतीति । ततश्च यदेव दूष्यते तदेवाभ्युपगम्यते इति न युज्यते । इत्यलं प्रसङ्गेन ॥

१. T प्रतीत्यसमुत्पादशब्दं for प्रतीत्यशब्दं. २. T om. एतद्वा अयुक्तम् । किं च. ३. P विज्ञान-
मित्यत्राह यार्थाभिसंभवादिति येति यदुक्तम्; C यार्थाभिसंबन्धादिति for विज्ञानमिति अत्रार्थद्वयासंभवात्
which is confirmed by T. ४. Mss. विवर्जितत्वात् for विवक्षितत्वात् which is based
on T. ५. T प्रतीत्य for अपेक्ष्य,