मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

२९० मध्यमशास्त्रे पञ्चमं परिशिष्टम् ।
परविषयतागृहीतैः, नान्यैकस्मात्, नास्ति समुच्चयेन । एतेषां कारणानां पूर्वोद्दिष्टानां विंशतिस्त्रि-
चत्वारिंशत् षड् विंशतिर्वा ॥
तत्र यदुक्तम्—प्रमाणाधिगम्यत्वात् प्रमेयाणां भावानां सन्ति तु प्रमेया भावाः, तानि च
प्रमाणानि यैस्तु प्रमाणैः प्रमेया भावाः सन्तश्च भावाः समधिगता इति, तन्न ॥
यत् पुनर्भवतोक्तम् —
कुशलानां धर्माणां धर्मवस्थाविदश्च मन्यन्ते ।
कुशलं जनस्वभावं शेषेष्वप्येष विनियोगः ॥ इति,
अत्र ब्रूमः —
कुशलानां धर्माणां धर्मावस्थाविदो ब्रुवते यत् ।
कुशलस्वभावमेवं प्रविभागेनाभिधेयः स्यात् ॥ ५३ ॥
कुशलानां धर्माणां धर्मवस्थाविदः कुशलं जनस्वभावं मन्यन्ते । स च भवतां
प्रविभागेनोपदेष्टव्यः स्यात्—अयं स कुशलः स्वभावः, इमे ते कुशला धर्मा इति । इदं तत् कुशलं
विज्ञानम्, अयं कुशलविज्ञानस्वभावः, एवं सर्वेषाम् । न चैतदेवं दृष्टम् । तस्माद् यदुक्तम्—
उपदिष्टः स्वभावो धर्माणामिति, तन्न ॥
किं चान्यत्—
यदि च प्रतीत्य कुशलः स्वभाव उत्पद्यते स कुशलानाम् ।
धर्माणां परभावः स्वभाव एवं कथं भवति ॥ ५४ ॥
यदि च कुशलानां धर्माणां स्वभावो हेतुप्रत्ययसामग्रीं प्रतीत्योत्पद्यते, स परभावादुत्पन्नः
कुशलानां धर्माणां कथं स्वभावो भवति ? एवमेवाकुशलप्रभृतीनाम् ॥
तत्र यदुक्तम्—कुशलाव्याकृतानां न कुशलानां धर्माणां कुशलः स्वभाव उपदिष्टः, एव-
मकुशलानामकुशलादिरिति, तन्न । किं चान्यत् —
अथ न प्रतीत्य किंचित् स्वभाव उत्पद्यते स कुशलानाम् ।
धर्माणामेवं स्याद् वासो न ब्रह्मचर्यस्य ॥ ५५ ॥
अथ मन्यसे—न किंचित् प्रतीत्य कुशलानां धर्माणां कुशलस्वभाव उत्पद्यते, एवमकुशलानां
धर्मानामकुशलः, अव्याकृतानामव्याकृत इति, एवं सति ब्रह्मचर्यवासो [ न ] भवति । किं कार-
णम् ? प्रतीत्यसमुत्पादस्य हि एवं सति प्रत्याख्यानं भवति । प्रतीत्यसमुत्पादस्य प्रत्याख्यानात् प्रतीत्य-
समुत्पाददर्शनं प्रत्याख्यातं भवति । न ह्यविद्यमानस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्य दर्शनमुपपद्यमानं भवति ।
असति प्रतीत्यसमुत्पाददर्शने धर्मदर्शनं न भवति। उक्तं हि भगवता “यो हि भिक्षवः प्रतीत्यसमुत्पादं
पश्यति, स धर्मं पश्यति” । धर्मदर्शनाभावात् ब्रह्मचर्यवासाभावः । अथवा । प्रतीत्यसमुत्पाद-
प्रत्याख्यानात् दुःखसमुदयप्रत्याख्यानं भवति । प्रतीत्यसमुत्पादो हि दुःखस्य समुदयः । दुःख-
समुदयस्य प्रत्याख्यानात् दुःखप्रत्याख्यानं भवति । असति हि समुदये तत् कुतो दुःखं समुदेष्यति ?
दुःखसमुदयप्रत्याख्यानाच्च दुःखनिरोधस्य प्रत्याख्यानम् । असति हि दुःखसमुदये कस्य
विग्रह-व्यावर्तनी । २९१
प्रहाणात् निरोधो भविष्यति ? असति हि दुःखनिरोधे कस्य प्राप्तये मार्गो भविष्यति दुःखनिरोध-
गामी ? एवं चतुर्णामार्यसत्यानामभावाच्छ्रामण्यफलाभावः । सत्यदर्शनादिश्रामण्यफलानि [ न ]
अधिगभ्यन्ते । श्रामण्यफलानांमभावादब्रह्मचर्यवास इति ॥
किं चान्यत्—
नाधर्मो धर्मो वा संव्यवहाराश्च लौकिका न स्युः ।
नित्याश्च सर्वभावाः स्युर्नित्यत्वादहेतुमन्तः ॥ ५६ ॥
एवं सति प्रतीत्यसमुत्पादं प्रत्याचक्षाणस्य भवतः को दोषः प्रसज्यते ? धर्मो न भवति,
अधर्मो न भवति । संव्यवहाराश्च लौकिका न संभवन्ति । किं कारणम् ? प्रतीत्यसमुत्पन्नं ह्येतत्
सर्वम्, असति प्रतीत्यसमुत्पादे कुतो भविष्यति ? अपि च । स स्वभावोऽप्रतीत्यसमुत्पन्नो निर्हेतुको
नित्यः स्यात् । किं कारणम् ? निर्हेतुका हि भावा नित्याः । तत्र स एव च अत्रब्रह्मचर्यवासः प्रसज्येत
स्वसिद्धान्तविरोधः । किं कारणम् ? अनित्या हि भगवता सर्वे संस्कारा निर्दिष्टाः । ते स्वभाव-
नित्यत्वात् नित्या हि भवन्ति ॥
एष चाकुशलेष्वव्याकृतेषु नैर्याणादिषु च दोषः ।
तस्मात् सर्वं संस्कृतमसंस्कृतं ते भवत्येवम् ॥ ५७ ॥
यश्चैष कुशलेषु निर्दिष्टः कल्पः, स एवाकुशलेषु, स एवाव्याकृतेषु, स एव नैर्याणिक-
प्रभृतिषु दोषः । तस्मात् ते सर्वमिदं संस्कृतमसंस्कृतं संपद्यते । किं कारणम् ? हेतौ ह्यसति
उत्पादस्थितिमङ्गा न भवन्ति । उत्पादस्थितिमङ्गेष्वसत्सु संस्कृतलक्षणाभावात् सर्वं संस्कृतमसंस्कृतं
संपद्यते ॥
तत्र यदुक्तम्—कुशलादीनां भावानां स्वभावसद्भावादशून्याः सर्वभावा इति, तन्न ।
यत्पुनर्भवतोक्तम् —
यदि च न भवेत् स्वभावो भावानां न स्वभाव इत्येवम् ।
नामापि भवेदेवं नाम हि निर्वस्तुंकं नास्ति ॥ इति,
अत्रोच्यते—
यः सद्भूतं नाम ब्रूयात स स्वभाव इत्येवम् ।
भवता प्रतिवक्तव्यो नाम ब्रूमश्च न वयं सत् ॥ ५८ ॥
यो नाम सद्भूतं नाम ब्रूयात् स स्वभाव इति, स भवता प्रतिवक्तव्यः स्यात्—यस्य
सद्भूतनामस्वभावस्य तस्मात् तेनापि स्वभावेन सद्भूतेन भवितव्यम् । न ह्यसद्भूतस्य स्वभावस्य
सद्भूतं नाम भवतीति । न पुनर्वयं नाम सद्भूतं ब्रूमः । तदपि हि स्वभावस्याभावानाम निःस्वभाव-
त्वात् शून्यम्, शून्यत्वादसद्भूतम् ॥
तत्र यद् भवतोक्तम्—नामसद्भावात् सद्भूतः स्वभाव इति, तन्न । किं चान्यत्—
नामासदिति च यदिदं तत्किं नु सतो भवत्युतासतः ।
यदि हि सतो यद्यसतो द्विधापि ते हीयते वादः ॥ ५९ ॥