मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

२८० मध्यमकशास्त्रे पञ्चमं परिशिष्टम् ।
परिशुद्धेन्द्रियाशयस्य रूपस्येति । श्रद्धा ह्रीरार्जवमवञ्चनम् । उपशमः अचापलं सप्रमादमार्दवं
प्रतिसंख्यानं निर्वैरपरिदाहः अमदः अलोभः अदोषः अमोहः असङ्गत् अप्रतिनिसर्गः विभवः
अपत्रप्या अपरिश्लच्छदनं माननं कारुण्यं मैत्री अदीनतादिरतम....नं नाहः अलीकचेतसे
उत्पादनं क्षान्तिः व्यवसदु (?) असौरत्यमिति भागान्वयम् । पुण्यम् । असंज्ञी समापत्तिः
नैयाणिकता असंज्ञैज्ञता असंस्कृता धर्माः इति एकोनविंशं शतम् । कुशलानां कुशलः स्वभावः ।
तथा अकुशलानामकुशलः स्वभावः-निवृत्ताव्याकृतः । प्रकृताव्याकृतानां प्रकृताव्याकृतः ।
कामोक्तानां कामोक्तः । रूपोक्तानां रूपोक्तः । आरूप्योक्तानामारूप्योक्तः । अनास्रवाणामनास्रवः ।
दुःखोक्तानां दुःखोक्तः । समुदयोक्तानां समुदयोक्तः । निरोधोक्तानां निरोधोक्तः । मार्गोक्तानां
मार्गोक्तः । भावनाप्रहातव्यानां भावनाप्रहातव्यः । अप्रहातव्यानामप्रहातव्यः । प्रहातव्यानां
प्रहातव्यः ।
यस्मादेवमनेकप्रकारो धर्मस्वभावो दृष्टः, तस्मादिह यदुक्तम्-निःस्वभावाः सर्वभावाः,
निःस्वभावत्वात् शून्या इति, तन्न ॥
किं चान्यत् ।
नैर्याणिकस्वभावो धर्मो नैर्याणिकाश्च ये तेषाम् ।
धर्मोवस्थाक्तानामेव च नैर्याणिकादीनाम् ॥ ८ ॥
इह च धर्मोऽवस्थाक्तानां नैर्याणिकानां धर्माणां नैर्याणिकः स्वभावः । अनैर्याणिकाना-
मनैर्याणिकः । बोध्यङ्गिकानां बोध्यङ्गिकः । अबोध्यङ्गिकानामबोध्यङ्गिकः । बोधिपाक्षिकाणां
बोधिपाक्षिकः । अबोधिपाक्षिकाणामबोधिपाक्षिकः । एवं शेषाणाम् । तद् यस्मादेवमनेकप्रकारो
धर्माणां स्वभावो दृष्टः, तस्मात् यदुक्तम्-निःस्वभावाः सर्वभावाः, निःस्वभावत्वात् शून्या इति, तन्न ।
किं चान्यत् ।
यदि च न भवेत् स्वभावो धर्माणां निःस्वभाव इत्येवम् ।
नामापि भवेन्नैवं नामापि निर्वस्तुकं नास्ति ॥ ९ ॥
यदि धर्माणां स्वभावो भावानां स्वभावानां सद्भावाच्च अशून्याः सर्वभावाः, तत्र
यदुक्तम्-निःस्वभावाः सर्वभावाः, निःस्वभावत्वात् शून्या इति, तन्न । किं चान्यत् ।
अथ विद्यते स्वभावः स च धर्माणां न विद्यते तस्मात् ।
धर्मैर्विना स्वभावः स यस्यास्ति तद् युक्तमुपदेष्टुम् ॥ १० ॥
अथ मन्यसे--मा भूद्वस्तुकं नामेति कृत्वा अस्ति स्वभावः । स पुनर्धर्माणां न
संभवति । एवं धर्मशून्यता निःस्वभावत्वं धर्माणां सिद्धं भविष्यति । न च निर्वस्तुकं नामेति ।
अत्र वयं ब्रूमः-एवं कस्येदानीं स स्वभावो धर्मविनिर्मुक्तस्यार्थस्य, तत्र युक्तमुपदेष्टुमर्थः ।
स च नोपदिष्टः । तस्मात् या कल्पना-अस्ति स्वभावो न पुनर्धर्माणामिति, सा हीना ॥
किं चान्यत् ।
सत एव प्रतिषेधो नास्ति घटो गेह इत्ययं यस्मात् ।
दृष्टः प्रतिषेधोऽयं सतः स्वभावस्य ते तस्मात् ॥ ११ ॥
विग्रह-व्यावर्तनी । २८१
इह च सतोऽर्थस्य प्रतिषेधः क्रियते नासतः । तद्यथा-नास्ति घटो गेहे इति सतो
घटस्य प्रतिषेधः क्रियते नासतः । एवमेव नास्ति भावो धर्माणामिति सतः स्वभावस्य प्रतिषेधः
प्राप्नोति, नासतः ॥
तत्र यदुक्तम्-निःस्वभावाः सर्वभावाः, निस्वभावत्वात् शून्या इति, तन्न । प्रतिषेधसंभवादेव
सर्वभावस्वभावोऽप्रतिषिद्धः । किं चान्यत् ।
अथ नास्ति स स्वभावः किं नु प्रतिषिध्यते त्वयानेन ।
वचनेनर्ते वचनात् प्रतिषेधः सिध्यते ह्यसतः ॥ १२ ॥
नास्त्येव स्वभाव इत्यनेन वचनेन निःस्वभावा भावा इति वचनेन किं भवता प्रति-
षिध्यते ? असतो हि वचनाद् विना सिद्धः प्रतिषेधः । तद्यथा अग्नेः शैत्यस्य, अपामौष्ण्यस्य ॥
किं चान्यत् ।
बालानामिव मिथ्या मृगतृष्णायां यथा जलग्राहः ।
एवं मिथ्याग्राहः स्यात्ते प्रतिषिध्यतो ह्यसतः ॥ १३ ॥
स्यात् ते बुद्धिः-यथा वालानां मृगतृष्णायां मिथ्या जलमिति ग्राहो भवति । ननु निर्जला
सा मृगतृष्णेति तत्र पण्डितजातीयेन पुरुषेणोच्यते तस्य मिथ्याग्राहस्य विनिवर्तनार्थम् । एवं
निःस्वभावेषु यः स्वभावे ग्राहः सत्त्वानाम्, तस्य व्यावर्तनार्थं निःस्वभावाः सर्वभावा इत्युच्यत इति ॥
अत्र ब्रूमः ।
नन्वेवं सत्यस्ति ग्राहो ग्राह्यं च तद्ग्रहीतं च ।
प्रतिषेधः प्रतिषेध्यं प्रतिषेद्धा चेति षट्कं तत् ॥ १४ ॥
यद्येवम्, नन्वेवं सति अस्ति तावत् सत्त्वानां मिथ्याग्राहः, अस्ति ग्राह्यः, सन्ति सत्त्वा
ग्रहीतारः । अस्ति प्रतिषेधः तस्यापि मिथ्याग्राहस्य, अस्ति प्रतिषेध्यम्-यदिदं मिथ्याग्राह्यं नाम,
सन्ति प्रतिषेद्धारो युष्मदादयोऽस्य मिथ्याग्राहस्येति सिद्धं षट्कम् । षट्कस्याप्यप्रसिद्धत्वात् ॥
यदुक्तम्-अप्रतिषिद्धत्वात् शून्याः सर्वभावा इति, तन्न ।
अथ नैवास्ति ग्राहो न च ग्राह्यं न च ग्रहीतारः ।
प्रतिषेधः प्रतिषेध्यं प्रतिषेद्धारोऽस्य तु न सन्ति ॥ १५ ॥
अथ मा भूदेष दोष इति कृत्वा नैव ग्राहोऽस्ति, नैव ग्राह्यम्, न च ग्रहीतार इति । एवं
सति ग्राहस्य यः प्रतिषेधः-निःस्वभावाः सर्वभावाः इति, सोऽपि नास्ति, प्रतिषेध्यमपि नास्ति,
प्रतिषेद्धारोऽपि न सन्ति ॥
प्रतिषेधः प्रतिषेध्यं प्रतिषेद्धारश्च यद्युत न सन्ति ।
सिद्धा हि सर्वभावा येषामेवं स्वभावश्च ॥ १६ ॥
यदि च न प्रतिषेधो न प्रतिषेध्यं न प्रतिषेद्धारः सन्ति, अप्रतिषिद्धाः सर्वभावाः, अस्ति
च सर्वभावानां स्वभावः ॥
मा. ३६