मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठम् २८२]

२८२ मध्यमदिशास्त्रे पञ्चमं परिशिष्टम् ।
किं चान्यत् ।
हेतोस्ततो न सिद्धिर्निःस्वाभाव्यात् कुतो हि ते हेतुः ।
निर्हेतुकस्य सिद्धिर्न चोपपन्नास्य तेऽर्थस्य ।। १७ ।।
निःस्वभावाः सर्वभावा इत्येतस्मिन्नर्थे ते हेतोरसिद्धिः । किं कारणम् ? निःस्वभावत्वाद्धि
सर्वभावानां शून्यत्वान्न ततो हेतुर्यतः, असति हेतौ निर्हेतुकस्यार्थस्य शून्याः सर्वभावा इति कुत
एव प्रसिद्धिः ?
तत्र यदुक्तं शून्याः सर्वभावा इति, तन्न । किं चान्यत् ।
यदि चाहेतोः सिद्धिः स्वभावविनिवर्तनस्य ते भवति ।
स्वाभाव्यस्यास्तित्वं ममापि निर्हेतुकं सिद्धम् ।। १८ ।।
अथ मन्यसे—नैर्हेतुकी सिद्धिः, निःस्वभावत्वस्य भावानामिति । यथा तव स्वभावविनिवर्तनं
निर्हेतुकं सिद्धम्, तथा ममापि स्वभावसद्भावोऽपि निर्हेतुकः सिद्धः ।।
अथ हेतोरस्तित्वं भावनैःस्वाभाव्यमित्यनुपपन्नम् ।
लोके नैःस्वाभाव्यान्न हि कश्चन विद्यते भावः ।। १९ ।।
इह यदि [ भावानां नैःस्वाभाव्यस्य ] हेतोरस्तित्वं मन्यसे, निःस्वभावाः सर्वभावा इति,
तदनुपपन्नम् । किं कारणम् ? न हि लोके निःस्वभावः कश्चिद् भावोऽस्ति ।।
किं चान्यत् ।
पूर्वं चेत् प्रतिषेधः पश्चात् प्रतिषेध्यमिति च नोपपन्नम् ।
पश्चादनुपपन्नो युगपच्च यतः स्वभावोऽसन् ।। २० ।।
इह पूर्वं चेत् प्रतिषेधः, पश्चाच्च प्रतिषेध्यम्, निःस्वाभाव्यं नोपपन्नम् । असति हि
प्रतिषेध्ये कस्य प्रतिषेधः ? अथ पश्चात् प्रतिषेधः, पूर्वं प्रतिषेध्यमिति च नोपपन्नम् । सिद्धे हि
प्रतिषेध्ये किं प्रतिषेधः करोति ? अथ युगपत् प्रतिषेधप्रतिषेध्ये, तथापि न प्रतिषेधः
प्रतिषेध्यस्यार्थस्य कारणं प्रति, न प्रतिषेध्यः, न प्रतिषेध्यस्य च । यथा युगपदुत्पन्नयोः शश-
विषाणयोः नैव दक्षिणं सव्यस्य कारणम्, सव्यं वा दक्षिणस्य कारणं भवतीति ।।
तत्र यदुक्तं निःस्वभावाः सर्वभावा इति, तन्न । अत्रोच्यते—यत् तावद् भवतोक्तम्—
सर्वेषां भावानां सर्वत्र न विद्यते स्वभावश्चेत् ।
त्वद्वचनमस्वभावं न निवर्तयितुं स्वभावमलम् ।।
इति, अत्र ब्रूमः—
हेतुप्रत्ययसामग्र्यां पृथग्भावेऽपि मद्वचो न यदि ।
ननु शून्यत्वं सिद्धं भावानामस्वभावत्वात् ।। २१ ।।
यदि मद्वचो हेतुः नास्ति, महाभूतेषु संप्रयुक्तेषु विप्रयुक्तेषु वा प्रत्ययेषु नास्ति, उरःकण्ठोष्ठ-
जिह्वादन्ततालुनासिकामूर्धप्रभृतिषु प्रयत्नेष्वपि नास्ति, नोभयसामग्र्यामस्ति, हेतुप्रत्यय-
सामग्रीविनिर्मुक्तं पृथग् ( न ) वास्ति । तस्मान्निःस्वभावाः, निःस्वभावत्वाच्छून्यम् । एवं ननु
शून्यत्वं सिद्धं निःस्वभावत्वादस्य मदीयवचसः । यथा चैतन्मद्वचनं निःस्वभावत्वाच्छून्यम्, तथा
सर्वभावा निःस्वभावत्वाच्छून्यमिति ।।

---

[पृष्ठम् २८३]

विग्रहव्यावर्तनी । २८३
यद् भवतोक्तम् — त्वदीयवचसः शून्यत्वात् शून्यता सर्वभावानां नोपपद्यते इति, तन्न ।
किं चान्यत् ।
यश्च प्रतीत्य भावो भावानां शून्यतेति सा ह्युक्ता ।
यश्च प्रतीत्य भावो भवति हि तस्यास्वभावत्वम् ।। २२ ।।
शून्यतार्थं च भवान् भावानामनवसाय शून्यताधर्ममज्ञात्वा प्रवृत्त उपालम्भं वक्तुम् ।
त्वद्वचनस्य शून्यत्वात् त्वद्वचनस्य निःस्वभावत्वादेवं त्वद्वचनेन निःस्वभावेन भावानां स्वभाव-
प्रतिषेधो नोपपद्यत इति । इह हि यः प्रतीत्य भावानां भावः, सा शून्यता । कस्मात् ?
निःस्वभावत्वात् । ये हि प्रतीत्य समुत्पन्ना भावास्ते न सस्वभावा भवन्ति, स्वभावाभावात् ।
कस्मात् ? हेतुप्रत्ययापेक्षत्वात् । यदि हि स्वभावतो भावा भवेयुः, प्रत्याख्यायापि हेतुं प्रत्ययं च
भवेयुः । न चैवं भवन्ति । तस्मान्निःस्वभावाः, निःस्वभावत्वाच्छून्या इत्यभिधीयन्ते । एवं मदीयपि
वचनं प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वान्निःस्वभावम्, निःस्वभावत्वात् शून्यमिति उपपन्नम् । यथा च प्रतीत्य-
समुत्पन्नत्वात् स्वभावशून्या रथपटघटादयः स्वेषु स्वेषु कार्येषु काष्ठाहरणमृत्तिकाहरणे मधूदकपयसां
धारणे शीतवातातपपरित्राणप्रभृतिषु वर्तन्ते, एवमिदं मदीयवचनं प्रत्ययसमुत्पन्नत्वात् निःस्वभावं
निःस्वभावत्वप्रसाधनं प्रत्ययभावानां वर्तते ।।
तत्र यदुक्तम्—निःस्वभावत्वात् त्वदीयवचनस्य शून्यत्वम्, शून्यत्वात् तस्य च तेन सर्व-
भावस्वभावप्रतिषेध उपपन्न इति, तन्न । किं चान्यत् ।
निर्मितको निर्मितकं मायापुरुषः स्वमायया सृष्टम् ।
प्रतिषेधयेत यद्वत् प्रतिषेधोऽयं तथैव स्यात् ।। २३ ।।
यथा निर्मितकः [ निर्मितकं ]पुरुषमन्यशास्तस्तु कश्चिद्रथेन वर्तमानं प्रतिषेधयेत, माया-
कारण वा सृष्टो मायापुरुषोऽन्यं मायापुरुषं कस्मिंश्चिदर्थे वर्तमानं प्रतिषेधयेत् । तत्र यो निर्मितकः
पुरुषः प्रतिषिध्यते, स शून्यः, यः प्रतिषेधयति सोऽपि शून्यः । योऽपि मायापुरुषः प्रतिषिध्यते,
सोऽपि शून्यः, यः प्रतिषेधयः, सोऽपि शून्यः । मायापुरुषो यः प्रतिषेध्यः, सोऽपि शून्यः । यः
प्रतिषेधः, सोऽपि शून्यः । एवमेव मद्वचनेन शून्येन सर्वभावानां सर्वभावस्वभावशून्येन स्वभाव-
प्रतिषेध उपपन्नः ।।
तत्र यद् भवतोक्तम् — शून्यत्वात् त्वद्वचनस्य सर्वभावस्वभावप्रतिषेधो नोपपन्न इति,
तन्न । तत्र यः षट्कोतिको वाद उक्तः, स एवं प्रतिविद्धः । नैव ह्येवं सति न सर्व-
भावान्तर्गतं मद्वचनं नास्ति शून्यं नापि सर्वभावा अशून्याः ।
यत् पुनर्भवतोक्तम्—
अथ सस्वभावमेतद् वाक्यं पूर्वा हता प्रतिज्ञा ते ।
वैषमिकत्वं तस्मिन् विशेषहेतुश्च वक्तव्यः ।।
इति, अत्रापि ब्रूमः —
न स्वाभाविकमेतद् वाक्यं तस्मान्न वादहानिर्मे ।
नास्ति च वैषमिकत्वं विशेषहेतुश्च न निगद्यः ।। २४ ।।