मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

Here is the complete and accurate transcription of the two pages.

Left Page

२०२ मध्यमकशास्त्रे [२३. १४-
तस्मान्नास्ति विपर्यासः । यथा च अनित्यत्वं शून्ये न संभवति भावस्वभावरहिते सत्स्वभावेन
अनुत्पन्ने, एवं दुःखत्वमपि न संभवति, अशुचित्वमपि नास्ति । अनात्मकत्वमपि नास्ति ।
यदा च स्वभावशून्यत्वाद्दुःखादिकं नास्ति, तदा कुतस्तद्विपक्षभूता नित्यसुखशुच्यात्मविपर्यासा
भविष्यन्ति ? तस्मात् सन्ति विपर्यासाः स्वरूपतः । तदभावे कुतो भविष्यत्यविद्या ? हेतुभावात् ।
B 462 यथोक्तं भगवता —
अविधया नैव कदाचि विद्यते
अविद्यत प्रत्ययसंभवश्च ।
अविद्यमानेयमविद्य लोके
तस्मान्मया उक्त अविध एषा ॥
10 तथा —
कथं भगवन् मोहो धारणीपदम् ? भगवानाह — अत्यन्तमुक्तो हि मञ्जुश्रीः मोहः,
तेनोच्यते मोहः ।
इत्यादिना विपर्यय इति व्यवस्थाप्यते ॥ १३ ॥
ननु एवं सति स्वभावेन अविद्यमाने पदार्थे अनित्यमित्यपि ग्राहो न संभवति इति
15 असावपि कस्मान्न विपर्यास इति व्यवस्थाप्यते इति प्रतिपादयन्नाह --
अनित्ये नित्यमित्येवं यदि ग्राहो विपर्ययः ।
अनित्यमित्यपि ग्राहः शून्ये किं न विपर्ययः ॥ १४ ॥
यदा च उभयस्यापि वैपरीत्यं नित्यस्य अनित्यस्य च, तदा तद्व्यतिरिक्तं तृतीयमपरं
नास्ति यन्न विपर्ययः स्यात् । यदा च अविपर्यासो नास्ति, तदा किमपेक्षो विपर्यासः स्यादिति ।
20 तस्मादमुनापि न्यायेन नास्ति विपर्ययः । तस्याभावाच्च नास्त्यविद्या स्वरूपतः । यथा च अनित्ये
नित्यमित्येवं ग्राहो विपर्यासो न संभवति, एवं शेषविपर्यासासम्भवेऽपि योज्यम् । अत एवोक्तं
भगवता आर्यदृढाशयपरिपृच्छायाम् —
B 463 भगवानाह — किमेतत् कुलपुत्र तस्य भवति यो मार्गेण निःसरणं पर्येषते ? न कुलपुत्र
तथागतेन रञ्जनीयान् धर्मान् परिवर्ज्य रागप्रहाणं प्रज्ञप्तम्, एवं न दोषणीयान् मोहनीयान्
25 धर्मान् परिवर्ज्य तथागतेन दोषमोहप्रहाणं प्रज्ञप्तम् । तत् कस्माद्धेतोः ? न कुलपुत्र तथागताः
कस्यचिद्धर्मस्य उत्सर्ग्याय वा प्रतिलम्भाय वा धर्मं देशयन्ति न परिज्ञायै न प्रहाणाय न
साक्षात्क्रियायै नाभिसमयाय न संसारचरणतायै न निर्वाणगमनतायै नोत्क्षेपाय न प्रभेदाय । न हि
कुलपुत्र द्वयप्रभाविता तथागतधर्मता । तत्र ये द्वये चरन्ति, न ते सम्यक्प्रयुक्ताः । मिथ्याप्रयुक्तास्ते
वक्तव्याः । कतमच्च कुलपुत्र द्वयम् ? अहं रागं प्रहास्यामीति द्वयमेतत् । अहं द्वेषं प्रहास्यामीति
30 द्वयमेतत् । अहं मोहं प्रहास्यामीति द्वयमेतत् । ये एवंप्रयुक्ताः, न ते सम्यक्प्रयुक्ताः ।
मिथ्याप्रयुक्तास्ते वेदितव्याः ॥

---

Right Page

-२३. १५] विपर्यासपरीक्षा त्रयोविंशतितमं प्रकरणम्। २०३
तथापि नाम कुलपुत्र कश्चिदेव पुरुषो मायाकारनाटके प्रत्युपस्थिते मायाकार-
निर्मितां स्त्रियं दृष्ट्वा रागचित्तमुत्पादयेत् । स रागपरीतचित्तः पश्चाद्दारभयेन उत्थायासना-
दपक्रामेत् । सोऽपक्रम्य तामेव स्त्रियमशुभतो मनसि कुर्यादनित्यतो दुःखतः शून्यतोऽनात्मतो
मनसि कुर्यात् । भगवानाह-एवमेव कुलपुत्र इहैके भिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिका द्रष्टव्याः,
येऽनुत्पन्नान् धर्मानजातानशुभतो मनसि कुर्वन्ति, अनित्यतो दुःखतोऽनात्मतो मनसि कुर्वन्ति । 5
नाहं तेषां मोहपुरुषाणां मार्गभावनां वदामि । मिथ्याप्रयुक्तास्ते वेदितव्याः ॥
तथापि नाम कुलपुत्र कश्चिदेव पुरुषः सुप्तः स्वप्नान्तरे स्वगृहे राजभार्यां पश्येत् । स B 464
तया सार्धं शय्यां कल्पयेत् । स्मृतिसंमोहाच्चैवं कल्पयेत्-विक्लोभोऽस्मीति । स भीतस्त्रस्तः
पलायेत्, मा मां राजा विध्येत्, स मा मां जीविताद् व्यपरोपयेत् । तत् किं मन्यसे कुलपुत्र
अपि नु स पुरुषो भीतस्त्रस्तः पलायमानस्ततो राजभार्यानिदानभयात्परिमुच्येत ? आह-नो 10
भगवन् । तत्कस्य हेतोः ? तथा हि भगवंस्तेन पुरुषेण अस्त्रियां स्त्रीसंज्ञा उत्पादिता, अमूर्ते च
परिकल्पितम् । भगवानाह-एवमेव कुलपुत्र इहैके भिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिका द्रष्टव्याः, ये
अरागे रागसंज्ञामुत्पाद्य रागभयभीता रागनिःसरणं पर्येषन्ते । एवमदोषे दोषसंज्ञामुत्पाद्य दोषभय-
भीता दोषनिःसरणं पर्येषन्ते । अमोहे मोहसंज्ञामुत्पाद्य मोहभयभीता मोहनिःसरणं पर्येषन्ते ।
नाहं तेषां मोहपुरुषाणां मार्गभावनां वदामि । मिथ्याप्रयुक्तास्ते वेदितव्याः ॥ 15
तथापि नाम कुलपुत्र स पुरुषः अभये भयसंज्ञामुत्पादयेदसत्समारोपेण । एवमेव
कुलपुत्र सर्वबालपृथग्जना रागकोटिं विरागकोटिमप्रजानन्तो रागकोटिभयभीता विरागकोटिं
निःसरणं पर्येषन्ते । दोषकोटिमकिंचनकोटिमप्रजानन्तो दोषकोटिभयभीता अकिंचनकोटिं निःसरणं
पर्येषन्ते । मोहकोटिं शून्यताकोटिमप्रजानन्तो मोहकोटिभयभीताः शून्यताकोटिं निःसरणं पर्येषन्ते ।
नाहं तेषां कुलपुत्र मोहपुरुषाणां मार्गभावनां वदामि । मिथ्याप्रयुक्तास्ते वेदितव्याः ॥ इति 20
विस्तरः ॥ १४ ॥
अत्राह — यद्यपि अनित्ये नित्यमित्येवं ग्राहो विपर्ययो न संभवति, तथापि एष तावत्
ग्राहोऽस्ति । ग्राहश्च नाम संग्रहणं भावरूपः । तस्य च अवश्यं साधनेन करणेन भवितव्यं B 465
साधकतमेन नित्यत्वादिना । कर्त्री च भवितव्यं स्वतन्त्रेण नित्यात्मना चित्तेन वा । कर्मणा च
कर्तुरीप्सिततमेन विषयेण रूपादिना । सत्यां च भावकरणकर्तृकर्मणां सिद्धौ सर्वसिद्धेरग्रसिद्धिः 25
स्यादस्माकमिति । उच्यते । अलीकेयं प्रत्याशा । ननुं च यथोपवर्णितेन न्यायेन—
येन गृह्णाति यो ग्राहो ग्रहीता यच्च गृह्यते ।
उपशान्तानि सर्वाणि तस्माद्ग्राहो न विद्यते ॥ १५ ॥
इह हि कश्चिद् ग्रहीता येन विशेषेण नित्यत्वादिना करणभूतेन किंचित् कर्मभूतं
रूपशब्दादिकं वस्तु गृह्णाति, तथा न संभवति तथा पूर्वं प्रतिपादितम् । कथं कृत्वा ? 30
अनित्ये नित्यमित्येवं यदि ग्राहो विपर्ययः ।
[म० शा० २३. १३-१४]
१ T om. साधकतमेन. २ T om. स्वतन्त्रेण and नित्य. ३ Mss. रूपादिन वार for कर्मणा च... रूपादिना which reading is based on T.