मृगेन्द्र आगम: विद्या एवं योग पाद (भट्ट नारायणकण्ठ वृत्ति सहित प्राचीनतम कामिक आगम परिशिष्ट)

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते। ३११
क्रौञ्चे क्रौञ्चो हतो दैत्यः
क्रौञ्चाद्रौ हेमकन्दरे ॥ ९९ ॥
स्कन्देन युद्ध्वा सुचिरं
चित्रमायी सुमायिना ।
स शैलस्तस्य दैत्यस्य
ख्यातश्चित्रेण कर्मणा ॥१००॥
केतुतामगमत्तस्य
नाम्ना क्रौञ्चं तदुच्यते ।
शाकद्वीपे शाकाख्यो वृक्ष उन्नतः शाका-
ख्याहेतुः । ब्रह्मणि यष्टुमिच्छति हेमकुशोत्पत्तिः।
कौशे द्वीपे कुशसंज्ञाकारणम् । क्रौञ्चे द्वीपे
काञ्चनकन्दरं, क्रौञ्चाद्रौ युध्यमानः क्रौञ्चाख्यो
दैत्यः कार्त्तिकेयेन हतः इति क्रौञ्चोपलक्षित-
त्वात् क्रौञ्चद्वीपसंज्ञा ॥
शाल्मले शाल्मलीवृक्षो
हैमः साहस्त्रिकोऽर्कभाः ॥१०१॥
प्रियोऽमराणां तत्केतुः
स तदाख्यानिबन्धनः ।

३१२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ २।१३
सहस्रयोजनोन्नतः सूर्यद्युतिः शाल्मलीवृक्षः
शाल्मलिद्वीपे, अस्याख्या निबन्धनं स्थानम् ॥
गोमेदे गोपतिर्नाम
राजाभूद्गोसवोद्यतः ॥ १०२ ॥
याज्योऽभूद्वह्निकल्पाना-
मौतथ्यानां मनोः कुले ।
स तेषु हरियज्ञाय
प्रवृत्तेषु भृगून् गुरून् ॥१०३॥
वव्रे तं गौतमः कोपा-
दशपदगमत्क्षयम् ।
यज्ञवाटेऽस्य ता गावो
दग्धाः कोपाग्निना मुनेः॥१०४
तन्मेदसा मही छन्ना
गोमेदः स ततोऽभवत् ।
गोसवाख्ययज्ञकृत् गोपतिसंज्ञो राजा मनु-
वंश्यः उतथ्यवंश्यानामग्निवत्तेजस्विनामौतथ्या-
नां याज्योऽभूत् । तेषु औतथ्येषु इन्द्रयज्ञार्थं
गतेषु भृगून् गुरुत्वेऽवृणीत सः । गावो गौत-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३१३
मक्रोधाग्निना दग्धाः तन्मेदश्छन्नभूतलत्वात्
गोमेदसंज्ञो द्वीपः ॥
नदी पुष्करिणी नाम
हेमपुष्करमण्डिता ॥ १०५ ॥
तया स पुष्करद्वीपः
ख्यापितः सुरसेवितः ।
हेमाब्जया पुष्करिण्याख्यया नद्योपलक्षितो
देवजुष्टः पुष्करद्वीपः ॥
यथा किंपुरुषाद्येषु
कृतावासः सदा जनः ॥१०६॥
शाकद्वीपादिषु तथा
क्षीरादिकृतभोजनः ।
हिमेन्दुहिमनीलाब्ज-
सस्यकस्फटिकद्युतिः ॥ १०७ ॥
दशवर्षसहस्रायु-
र्नष्टदुःखैककण्टकः ।
किंपुरुषादिषु वर्षेषु यद्वत्त्रेतादियुगेष्वपि
कृतयुगावस्थो जनः, तथा शाकादिद्वीपेषु क्षी-
४०

३१४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ २।१३
राद्याहारो यथाक्रमं तुहिनचन्द्रादिकान्तिर्दश-
वर्षसहस्रजीवी दुःखाख्यमहाकण्टकनिर्मुक्तो
ज्ञेयः ॥
सप्तमादुदधेर्वाक्
द्वे कोटी सत्रिकं दलम् ॥ १०८ ॥
पञ्चाशच्च सहस्राणि
कर्णाद्धेमाद्रिगर्भतः ।
सप्तमादुदधेर्वागिति मेर्वाभिमुख्येन तस्यैव
मेरोर्गर्भतः, तन्मध्यभागादारभ्य कर्णादिति
विष्कम्भशैलानामन्तरालभागादिलावृतवर्षज-
नितकोणात् कोटिद्वय, त्रिकेण सहितं दलं
कोट्यर्धत्रिपञ्चाशल्लक्षाणि सहस्रपञ्चाशत्प्रमा-
णम् ॥
ततो हिरण्मयी भूमि-
र्नानारत्नद्रुमाचला ॥ १०९ ॥
क्रीडार्थं वेधसा सृष्टा
देवानां दशकोटिकी ।
विविधानि रत्नानि द्रुमाश्चाद्रयश्च यस्यां सा

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३१५
तादृक् । सुराणां विहरणाय हेममयी योजन-
कोटिदशकप्रमाणा भूर्धात्रा निर्मिता ॥
लोकालोको बहिस्तस्या
लोकालोकनियामकः ॥ ११० ॥
योजनायुतविष्कम्भ-
स्तुङ्गशृङ्गपरिच्छदः ।
अन्तःस्थितं लोकं बहिःस्थितं चालोकं
नियमयतीति लोकालोकनियामकः, तद्वाह्ये
लोकाभाव इत्यर्थः । योजनायुतविष्कम्भ इति
दशसहस्रविस्तारः । अत्युच्छ्रितशृङ्गपरिवारः ।
तस्य शृङ्गेषु तीक्ष्णांशो-
र्भासश्चन्द्रातपोपमाः ॥ १११ ॥
न तापयति वैकृष्ट्या-
द्धामान्याशाभृतां मुने ।
लोकालोकस्याद्रेरत्युन्नतत्वात् शिखरस्थानि
लोकपालविहरणगृहाणि अर्कभाभिर्विप्रकृष्ट-
त्वात् ज्योत्स्नावदालोकमात्रहेतुभिर्न ताप्यन्ते ॥
तमः परस्तान्निबिडं
लक्षाण्येकोनविंशतिः ॥ ११२॥

३१६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११३

चत्वारिंशत्सहस्राणि
पञ्चत्रिंशच्च कोटयः ।
सप्तविंशतिलक्षाणि
कोटिश्चैका समुद्रराट् ॥११३॥
हैमं कटाहकं कोटि-
गर्भादेति समन्ततः ।
लोकालोकस्य बहिस्तमः अन्धकारं पञ्च-
त्रिंशत्कोटयः एकोनविंशतिलक्षाणि सहस्रच-
त्वारिंशता सह, तद्बाह्ये तु गर्भोदाख्योऽब्धि-
राजो योजनकोट्या सप्तविंशत्या च लक्षैर्वि-
स्तीर्णः, तस्यापि बहिः कोटिप्रमाणं काञ्चनं
कटाहमिति कोटिशतप्रविभागः ॥
एवं भूर्लोकस्य विस्तारात्प्रमाणमुक्त्वा भुव-
र्लोकादिलोकषट्कस्योच्छ्रायमानमाह
तिथिलक्षो भुवर्लोको
ध्रुवे प्रान्तो महीतलात् ॥११४
तदूनकोटिस्वर्लोक-
स्वर्गीवर्यसमाश्रयः ।

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३१७
महर्द्विकोटीर्यत्रास्ते
मरीच्यादिमुनिव्रजः ॥ ११५॥
जनोऽष्टकोट्यवच्छिन्नः
पितृबहुजनाश्रयः ।
तपोऽर्ककोटिर्यत्रास्ते
महायोगी सनन्दनः ॥ ११६ ॥
ऋभुः सनत्कुमारश्च
सनकश्च महातपाः ।
ततः सत्याधिपस्थानं
सत्यलोकः स्वयम्भुवः ॥११७॥
कामातिशयसंपन्नः
कोटयो नव सप्त च ।
सावित्री मूर्तिमत्यास्ते
यत्र वेदाश्च सानुगाः ॥ ११८ ॥
महीतलात् भूपृष्ठादारभ्य ध्रुवप्रान्त इति
ज्योतिश्चक्रावलम्बनभूतध्रुवपर्यन्तपञ्चदशल-
क्षोच्छ्रायो भुवर्लोकः । पञ्चाशीतिलक्षोच्छ्राय-
स्वर्गिवर्याणां स्वर्वासिमुख्यानामास्पदं स्व-

३१८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११३
लोकः । महर्लोको मरीच्यादिमुनिवृन्दस्थानं
द्विकोटिः । जनलोकस्तु अष्टकोटिपरिच्छिन्नः
पितॄणां जह्नुप्रभृतीनां च मुनीनां निवासः ।
तपोलोको द्वादशकोट्युच्छ्रायः सनन्दऋभु-
सनत्कुमारसनकाद्याश्रयः। ततोऽनन्तरं सत्यैक-
बुद्धित्वात् सप्तकल्पाधिपत्यस्य ब्रह्मणः स्थानम् ।
सकलैश्वर्यसंपत्तिमान् षोडशकोट्यच्छ्रितः सत्य-
लोकः, यस्मिन् मूर्तिमती सावित्री वेदोपवे-
दाश्चासते ॥ ११८ ॥
ततश्चतस्रः षट् चेति
मधुत्रिपुरविद्विषोः ।
स्थाने ज्योतिषमतीचित्रे
कोटिरण्डकटाहकः ॥ ११९॥
शतकोटिप्रविस्तीर्ण
इति ब्रह्माण्डगोलकः ।
भूयसा तुल्य एवायं
सर्वस्रोतःसमानतः ॥ १२० ॥
तदुपरि चतस्रः कोटयो मधुविद्विषः वि-
ष्णोः कान्तिमत्स्थानम् । त्रिपुरविद्विषः शंभोः

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३१९
तादृक् विचित्रं षट्कोट्युच्छ्रायकम् । अण्डक-
टाहकश्च एककोटिः । इत्थं भूर्लोकादयो यथा
पञ्चाशद्योजनकोटयः । तथा तदूर्ध्वं पञ्चाश-
देवेति । ब्रह्माण्डपिण्डः शतकोटिविस्तारो-
च्छ्रायः । अयं च सर्वेषूर्ध्वपूर्वदक्षिणपश्चिमोत्त-
रेषु स्रोतःसु प्रायेण तुल्यमानाकृतिः ॥१२०॥
तस्य प्राचीं दिशं शक्रः
पात्यग्निः पूर्वदक्षिणाम् ।
दक्षिणां भूतसंहर्ता
रक्षसो दक्षणापराम् ॥ १२१ ॥
पश्चिमां वरुणो देवो
नभस्वान् पश्चिमोत्तराम् ।
उदीचीं सोमपक्षेशा-
वीशः प्रागुत्तरां दिशम् ॥१२२॥
ऊर्ध्वं ब्रह्मा हरिरधः
सर्वार्थावहिताः सदा ।
तस्य ब्रह्माण्डस्य प्राच्यादिदिक्पालका इ-
न्द्रादयः । उदीच्यां सोमवैश्रवणौ । ऊर्ध्वं ब्रह्मा

३२० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११३
पालकः स्थितः, अधस्तु विष्णुः, एते च नित्यं
सर्वात्मना सावधानाः स्थिताः ॥
एषामपि नियन्तारो
रुद्रा दश दश स्थिताः ॥१२३॥
भूतिमन्तोऽप्यमी येषां
नोत्क्रामन्ति भयात्पदम् ।
नानारूपैर्महावीर्यै-
स्तरुणार्कसमप्रभैः ॥ १२४ ॥
वृता नानायुधधरै-
र्नामभिस्तान्निबोध मे ।
एषां लोकपालानां रुद्रा अधिष्ठातारः प्रति-
दिशं दश दश स्थिताः, यद्भीत्या महैश्वर्यैर्युक्ता
अपि एते स्वं स्वं स्थानं पालकत्वेन नोज्झन्ति ।
एते चानेकाकारैः विचित्रायुधैरतिबलैर्बालार्क-
कान्तिभिरनुचरैर्वृताः ॥
अथैषां नामान्याह
बुभ्रुवज्रशरीराज-
कपालीशप्रमर्दनाः ॥ १२५॥

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३२१
प्राग्विभूत्यव्ययौ शास्ता
पिनाकी त्रिदशाधिपाः ।
एते शक्रस्य नियन्तारः ॥
अथाग्नेः
भस्मक्षयान्तकहर-
ज्वलनाग्निहुताशनाः ॥ १२६ ॥
पिङ्गलः खादको बभ्रु-
र्दहनश्चाग्निदिग्गताः ।
विधातृधातृकर्त्रीश-
कालमृत्युवियोजकाः ॥ १२७॥
याम्यधर्मेशसंयोक्तृ-
हराश्च यमनायकाः ।
निर्ऋत्यधिपतीनाह
निर्ऋतिर्मारणक्रोध-
हन्तृधूम्रविलोहिताः ॥ १२८ ॥
ऊर्ध्वलिङ्गविरूपाक्ष-
दंष्ट्रिभीमाः पलादपाः ।
४१

३२२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११३
पलं मांसमत्तीति पलादः पिशिताशनो
रक्षसो निर्ऋतिः, तं पान्तीति पलादपाः ॥
अथ वरुणेश्वराः
बलातिबलपाशाङ्क-
श्वेतभूतजलान्तकाः ॥ १२९ ॥
महाबलमहाबाहु-
सुनाद्यब्दरवाः कपाः ।
अब्दरवो मेघनादः । कं जलं पान्ति इति
कपाः ॥
वाय्वधिपा उच्यन्ते ।
लघुशीघ्रमहद्वेग-
सूक्ष्मतीक्ष्णक्षयान्तकाः ॥ १३० ॥
कपर्द्यब्देशपञ्चान्त-
पञ्चचूडाश्च वायुपाः ।
निधीशो रूपवान् धन्य-
सौम्यशान्तजटाधराः ॥ १३१ ॥
कामप्रसादलक्ष्मीश-
प्रकाशाश्चेन्दुयक्षपाः ।

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३२३
इन्दुयक्षपा इति इन्दुयक्षयोरुत्तरदिक्पाल-
त्वेन पूर्वमुक्तयोरेते पतयः ॥
विद्येशसर्वविज्ञान-
वेदविज्ज्येष्ठवेदगाः ॥ १३२ ॥
विद्याविधातृभूतेश-
बलिप्रियसखाधिपाः ।
ईशानदिक्स्थाने इमे विद्येशादयो नियन्तारः॥
अथ तदुपरिष्टादुच्यन्ते
शंभुर्गुणाध्यक्षविभु-
त्र्यक्षचण्डामरस्तुताः ॥१३३॥
विचक्षणनभोलिप्सु-
संविवाहाश्च मूर्धनि ।
शंभ्वादयो दश रुद्राः, मूर्धनीति ब्रह्मणो-
ऽधिष्ठातृत्वेन स्थिताः । वाहशब्दः संपूर्वो वि-
पूर्वश्च रुद्रयोः संवाहविवाहयोर्वाचकः ॥
ब्रह्माण्डादधोवर्तिनो रुद्रान् कथयितुमाह
क्रोधनानिलभुग्भोगि-
ग्रसनोदुम्बरेश्वराः ॥ १३४ ॥

३२४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११३
वृषो विषधरोऽनन्तो
वज्रो दंष्ट्री च विष्णुपाः ।
ततोऽम्भःप्रमुखा भोग-
भूमयस्तासु संस्थिताः ॥१३५॥
पञ्चाष्टका नियोक्तॄणां
क्षेत्रावाप्तफलश्रियः ।
अनन्तरं ब्रह्माण्डस्योपरिष्टात् यथायथं ज-
लाद्या भोगभूमयः । तासु चाष्टकाः अष्टपरि-
माणाः पञ्च गणां रुद्राणां स्थिताः । कीदृश
इत्याह, नियोक्तॄणां क्षेत्रावाप्तफलश्रियः, क्षेत्रा-
त्तदध्यासितात् स्थानादवाप्ता या फलश्रीस्तस्या
नियोक्तॄणां संपादकानां, तत्तदध्यासितक्षेत्रफ-
लसंपत्तिस्तत्प्रसादादेव फलतीत्यर्थः ॥
अतस्तेषां नामान्याह
भारभूत्याषाढिडिण्डि-
लाकुल्यमरपुष्कराः ॥ १३६ ॥
प्रभासनैमिषौ चेति
गुह्याष्टकमिदं जले ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३२५
एतदम्भस्तत्त्वस्थं गुह्याष्टकम् ॥
श्रीशैलजल्पकेदार-
भैरवाम्रातकेश्वराः ॥ १३७ ॥
हरिश्चन्द्रमहाकाल-
मध्याः सातिपदा रुचौ ।
सातिपदा इति, सहातिपदेन एते वर्तन्ते,
अतिगुह्याष्टकमेतत् इति यावत् । रुचाविति
तेजस्तत्त्वे व्यवस्थिता इत्यर्थः ॥
महेन्द्रभीमविमल-
कुरुक्षेत्रगयाखलाः ॥ १३८ ॥
सनापदोत्तराः साट्ट-
हासाः सनाखलाः खगे ।
सनापदोत्तरा इति, सह 'ना' पदेन वर्तत
इति सनापदः उत्तरोऽन्त्यः, खलशब्देनोक्तो
रुद्रो येषां ते महेन्द्राद्याः सनाखला इत्यर्थः ।
खगे नभस्वति वायुतत्त्वे ॥
स्थाणुस्वर्णाक्षगोकर्ण-
भद्रकर्णमहालयाः ॥ १३९ ॥

३२६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१३
वस्त्रापदाविमुक्ताङ्ग-
रुद्रकोट्यः खमण्डले ।
पवित्राष्टकमित्याहुः
खमण्डले इत्याकाशतत्त्वे एतत्पवित्राष्टक-
मिति वदन्ति ॥
गर्वे मात्रेन्द्रियोदरे ॥ १४० ॥
स्थाण्वष्टकं द्विजश्रेष्ठ
नामतः कथयामि ते ।
माकोटमण्डलेशान-
द्विरण्डच्छगलान्डकाः ॥ १४१ ॥
स्थूलस्थूलेश्वरौ शङ्कु-
कर्णकालञ्जरावपि ।
गर्व इत्यहङ्कारे तन्मात्रेन्द्रियतत्त्वान्तरे मा-
कोटादिस्थाण्वष्टकं स्थितम् ॥
अथ बुद्धितत्त्वस्थं भुवनाष्टकमाह
सूक्ष्मामरपुराण्यष्टौ
बुद्धौ पैशाचमादितः ॥१४२॥

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३२७
राक्षसं याक्षगान्धर्वं
माहेन्द्रं च महर्द्धिमत् ।
सौम्यं प्राजेश्वरं ब्राह्मं
दीप्तं परमया श्रिया ॥ १४३ ॥
बुद्धितत्त्वे सूक्ष्मभुवनाष्टकं, तेषु पैशाचमा-
दित इत्यादौ पैशाचं ततो राक्षसादि । ब्राह्मं
दीप्तं परमया श्रियेति, महर्द्धिमतो माहेन्द्रा-
दप्यतिशयाद् अधि(क)कान्तिः ॥ १४३ ॥
अथ गुणतत्त्वे योगिनां भुवनाष्टकम्
गौणे योगीशधामानि
त्वकृतं कृतभैरवम् ।
ब्राह्मवैष्णवकौमार-
भौमं श्रैकण्ठमन्ततः ॥ १४४ ॥
ततस्तु
वीरभद्रस्य रुचिम-
द्धाम योगिवरस्तुतम् ।
स्वपदाधोऽधिकारस्थ-
सर्वरुद्राधिकश्रियः ॥ १४५ ॥

३२८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१३
स्वस्मात्पदादधोऽधिकरणस्थेभ्योऽप्यधिका
श्रीर्यस्य साक्षात्परमेश्वरेणानुगृहीतत्वात् तस्य
वीरभद्रस्य योगिभिरभिष्टुतं भास्वरं भुवनम् ।
अत्रैव चैते रुद्रा गुणतत्त्वमूर्ध्नि स्थिताः ॥ १४५ ॥
के त इत्याह
वामदेवभवानन्त-
भीमोमापत्यजेश्वराः ।
सर्वेशानेश्वरावेक-
वीरैकशिवसंज्ञितौ ॥ १४६ ॥
उग्रः प्रचण्डदृक् चेशो
गुणानां मूर्ध्नि संस्थिताः ।
तपसा गुरुणोपास्य
क्रोधादीन् गुरुतां गताः ॥ १४७॥
स्वाधिकारविधौ तीक्ष्णा
रुद्राः सर्वार्थदृक्रियाः ।
ऊर्ध्वस्थान् क्रोधेशादीन् महता तपसा
आराध्य गुरुतामनुग्रहकृत्त्वं प्राप्ताः । निजेऽधि-
कारविधौ तीक्ष्णाः कुशलाः सर्वार्थज्ञानक्रिया-
योगिनश्चैते ॥

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३२९
तेभ्यो दशगुणश्रीकान्
प्रधानाधिपतीञ्छृणु ॥ १४८ ॥
क्रोधेशचण्डसंवर्त-
ज्योतिःपिङ्गलसूरगाः ।
पञ्चान्तकैकवीरौ च
शिखेद इति ते स्मृताः ॥१४९॥
वामदेवादिभ्यः प्रागुक्तेभ्यो दशगुणा श्री-
र्येषां, त इमे क्रोधेशादयः प्रधानाधिपाः ॥१४९
सर्वेन्द्रियः सर्वतनुः
सर्वान्तःकरणाश्रयः ।
पुरुषे नियतौ यन्ता
काले कलनशक्तिमान् ॥१५०॥
पुरुषतत्त्ववर्तिनि भुवने सर्वेन्द्रियत्वादिवि-
शेषणविशिष्टो रुद्रोऽधिष्ठाता । यदुक्तं प्राक्
पुंस्तत्त्वनिरूपणावसरे
‘............भौवने रुद्रसंश्रयम् ।’
इति । एवं नियतौ नियन्तृसंज्ञः काले च कल-
नशक्तिमान् स्थितः ॥ १५० ॥
४२

३३० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१३
भुवनेशमहादेव-
वामदेवभवोद्भवाः ।
एकपिङ्गेक्षणेशाना-
ङ्गुष्ठमात्राश्च भास्वराः ॥ १५१ ॥
परमेशोपमा राग-
विद्यागर्भे कलापदे ।
महापुरचतुःषष्टि-
मण्डले मण्डलाधिपाः ॥ १५२॥
रागविद्ये गर्भे प्रागुक्तरीत्या यस्य तस्मिन्
कलाभुवने अष्टाष्टकक्रमेण श्रीमन्मतङ्गाद्युक्तेन
महापुरचतुःषष्टिमण्डलं यत् स्थितं तत्रामी भु-
वनेशादयो भुवनाधिपतयः परमेश्वरोपमशक्ति-
मत्त्वात् सुकान्तयः स्थिताः । कथं पुनश्चतुः-
षष्टिमण्डलं स्थितमितीह नोक्तं श्रीमन्मतङ्गा-
दिनोक्तं ज्ञेयम् ॥ १५२ ॥
अथ तेषामप्यधिपतीनाह
अनन्तस्त्रिकलो गोप्ता
क्षेमीशो ब्रह्मणः पतिः ।