मृगेन्द्र आगम: विद्या एवं योग पाद (भट्ट नारायणकण्ठ वृत्ति सहित प्राचीनतम कामिक आगम परिशिष्ट)

IV INTRODUCTION.
head as indicating supreme sovereignty over the entire
creation. Tatpurusha represents the position of the
face as symbolising the inmost essence of all organic
and inorganic life. Aghora or Ghora forms the heart
as the vitalising principle of the Universe. For the
private parts of the body we have Vāmadeva as implying
vomiting forth or manifesting the world of creation.
The body as a whole is represented by Sadyojāta,
descriptive of the power of creating manifold forms at
will.
The verses relating to the above make us aquainted
with the struggle that the old Shaivaites had to undergo
to rationalize the worship of the personified God.
(2) Pashu or the fettered. He is the lord minus
the lord’s perfection in knowledge and action and plus
all the limitations which bring him down to the lowest
rung in the ladder of life. By the gradual evolution
through higher forms of life from his persistent desire
to evolve, the hold which materiality has on him grows
weaker. The process of evolution goes on hand in
hand with the relaxation of the hold till at last the
individual soul recognises the radical opposition of
matter and throws off its domination never to come
back to its fold again.
(3) The fetters :—They are fourfold—Prāvṛti, Īs'a-
bala, Karma and Māyākārya. Prāvṛti is an innate
defilement narrowing down perfect wisdom and perfect
activity. Īs'abala is the power of obstruction exercised
by the free over the fettered. Karma denotes that
defilement which results from the good or bad actions
in the-concrete or the abstract. Māyā etymologically
means that into which the world resolves and remains
potentially at the time of its dissolution and out
of which it develops at the time of creation. The
influence which this Māyā exerts over the soul in
fetters is the fourth defilement.

INTRODUCTION. v
DATE OF COMPOSITION.
The Tantram under edition bears the stamp of the
"revealed texts" and is written in the form of a dialogue
between Hārīta and his desciples. The S'aivaistic cult
and the view of life depicted herein seem to have been
known in the early centuries of the Christian era.
Both Bādarāyaṇa and S'aṇkara, the greatest exponent
of the Vedānta philosophy, refer to and reject the view
of those S'aivites under the name of Pās'upata, the
former in the Sūtra Patyur-ā-Samañjasyāt (2-2-37) and
the latter in his Bhāshyam on this Sūtra. Mṛgendra,
though embodying a very, very old school of philosophy
and the form of divine adoration which perhaps can
claim among its votaries the two great logicians and
philosophers Kaṇāda and Gautama, is comparatively
late as an abridgment of the Kāmikāgama. Reference
to the frequent use of surgical instruments in performing
operations (see Pas'u-lakshaṇa-prakaraṇa, S'l. 18)
imparts to it a colour of modernity, and brings its
composition down to the age of Sus'ruta, Charaka anp
other Hindu surgeons.
The introduction in sanskrit with which the work
opens is much later in composition than the text proper
which begins as "Athānādi" etc. on page 48. This is
very well borne out by the use of rich vocabulary and
poetic imagery.
COMMENTARY.
The author of the commentary is Nārāyaṇa Kaṇṭha,
son of Vidyā Kaṇṭha and grandson of S'aṇkara Kaṇṭha
and father of Rāma Kaṇṭha whose commentary on the
Nares'varaparīkshā has already appeared in the Kashmir
Research Series under No. 45. On page 30 Nārāyaṇa
Kaṇṭha quotes the fifty-fifth stanza from Is'vara Siddhi
(see page 30 of Is'vara Siddhi No. 34 of Kashmir

vi INTRODUCTION.
Research Series) of Utpaladeva who was known as a
renowned writer and philosopher in the 9th century.
Therefore Nārāyaṇa Kaṇṭha must have lived and
written the commentary somewhen between the 10th
and 11th centuries. He seems to have been a Kashmi-
rian by birth as is evidenced by the term Kaṇṭha—
a surname in vogue among some of the Kashmīrī
families of to-day even.

विद्यापादस्य
मूलश्लोकानुक्रमणी ।
—❖—
श्लो० पृ० | श्लो० पृ०
अ | अयोरुक्मपुटादूर्ध्व- २५।२८१
अथ तान्भावितानमत्वा ३।११ | अशक्तिः कारकापाये ३।२२६
अथ तेषां भरद्वाजो २१।४० | अशक्तिरप्रवृत्तत्वा- ६।२२८
अथ देहादिसापेक्षं १७।२१४ | अशीतोष्णो महीवाय्वोः २८।२६३
अथ प्रमाणं तन्नात्मा १३।६६ | अष्टादशाधिकं चान्य- २५।४४
अथ विश्वनिमित्तस्य १।१४९ | आ
अथ व्यक्तान्तराद्युद्धे- २०।२४० | आकलय्य स्वदृक्शक्त्या १९३।३५८
अथ शेषार्थसिद्धयर्थं १।२४५ | आत्मनेन्द्रियार्थनैकृष्टये ९।२५०
अथ सर्वज्ञवाक्येन १।१८६ | आधारे कारणे कार्ये १८८।३५३
अथ सिद्ध्यादिवर्गाणां १।२२५ | इ
अथानादिमलापेतः १।४८ | इति प्रवृत्तः करणैः १३।२११
अथान्यविषयं वाक्य- १३।३२ | इति बुद्धिप्रकाशोऽयं ८।२२९
अथाविद्यादयः पाशाः १।१६२ | इति मायादिकलान्त- ६।१८४
अथाशक्यं यतः शक्य- १६।१९७ | इति मेरुमधोऽस्यान्ते ६३।२९६
अथास्युत्पादिका शक्ति- १८।१९९ | इति यदणुनिरोधि १९८।३६२
अथास्त्वेवं घटे न्यायः १२।३१ | इति वस्तुत्रयस्यास्य ८।५८
अथेन्द्रियशरीरार्थै- १।१७९ | इति वादानुषङ्गेन १७।३८
अथैकविनियोगित्वे १२।२३२ | इति सर्वर्तुसुखदा ५५।२९३
अथैवं ब्रुवते केचि- ११।२३० | इत्थं शक्तिः कुर्वती १४।११८
अथोक्तार्थप्रसिद्ध्यर्थं १।२६९ | इत्यनीशवचोवारि- १०।२८
अथोपलभ्य देहादि १।९८ | इत्यातिवाहिकमिदं ३४।२६७
अद्वैतहानिरेवं स्या- १४।६७ | इत्याद्यज्ञानमूढानां २७।९३
अनन्तस्त्रिकलो गोप्ता १५३।३३० | इत्युक्तेऽपि परं भावं ७।१७
अनागामि च तज्ज्ञेयं ४।१०६ | इत्येतदुभयं विप्र ७।२०७
अन्तर्भावः कुरुष्वद्यौ ८७।३०५ | इत्येवं यौगपद्येन २३।१७८
अन्यथा कारकव्रात- १७।१९८ | इन्द्रद्वीपप्रभृतयो ९४।३०८
| इह सप्त पदार्थाः स्यु- १६।७३

२
श्लो० पृ०
ई
ईशतत्पुरुषाघोर- ९।११४
ईशविद्याद्यपेक्षित्वा- ३।१८१
ईषदर्थनिवृत्ते तु ८।१३८
उ
उग्रः प्रचण्डदृक् चेशो १४७।३२८
उपमन्युर्हरं दृष्ट्वा १५।३५
ऊ
ऊर्ध्वलिङ्गविरूपाक्ष- १२९।३२१
ऊर्ध्वं ब्रह्मा हरिरधः १२३।३१९
ऊर्ध्वं कलाया विद्याधः १७८।३४६
ऋ
ऋभुः सनत्कुमारश्च ११७।३१७
ए
एकदेशोऽपि यो धर्मः ११।१९४
एतावत्येव घोरेयं १५५।३३१
एवं गुणादिसर्गाणां १८४।३५६
एवं मन्त्रेशमुख्येषु १९१।३५७
एवं व्यक्तक्रियाशक्ति- ८।२०८
क
[L

३
श्लो० पृ० | श्लो० पृ०
चन्द्रबिम्बद्युतिर्नीला- ८३।३०३ | तत्पारतन्त्र्यं बद्धत्वं ४।१६४
चन्द्रभद्राकरौ द्वीपौ ८६।३०५ | तथापनयनं मुक्त- २४।२४२
चैतन्यं दृक्क्रियारूपं ५।५५ | तथा बीजं शरीरादेः ११।१४१
ज | तदचेतनमेव स्या- ४।१८४
जगज्जन्मस्थितिध्वंस- ३।५३ | तदनादिस्थमर्गावा ९।१६८
जनकं धारकं भोग्य- ४।१८२ | तदनुग्राहकं तत्त्वं ४।२०५
जनस्याब्दसहस्राणि ८९।३०६ | तदभिव्यक्तिचिच्छक्ति- ११।२१०
जनस्येन्दुत्विषो नित्य- ८८।३०६ | तदर्थं क्षोभयित्वेशः ९।२०८
जनोऽष्टकोट्यवच्छिन्नः ११६।३१७ | तदर्धेनात्तविष्कम्भो ६६।२९७
जम्बूफलरसोद्भूता ७४।३०० | तदसत्कर्मणो भोगा- २५।८८
ज्ञानं तदक्षयोगात्तत् ११।२५१ | तदाधाराणि कार्याणि १३।१९५
ज्वलल्ललाटदृग्दग्ध- ५४।२९३ | तदावरणमस्याणोः ६।१६६
त | तदीशभागे तस्याद्रेः ६०।२९५
त ऊचुर्नन्वयं धर्म ५।१३ | तदूनकोटिलोकै- ११५।३१६
तं पीत्वा पक्षिसर्पाखु- ७५।३०० | तदूनमुन्नतो लक्षं ४३।२८८
तच्चास्यावृत्तिशून्यत्वा- १४।१४३ | तदेकमशिवं बीजं २।१८७
तज्जाततृपसंज्ञाभिः ९७।३०९ | तदेकं बहुसंख्यं तु १०।१६९
ततः पुटाष्टयस्त्रिंश- १३।२७६ | तदेकं विषयानन्या- १७।१४६
ततः प्राधानिकं तत्त्वं १९।२१६ | तदेकं सर्वभूताना- ८।१६७
ततश्चतस्रः षट् चेति ११९।३१८ | तद्भर्त्तिवाचकव्रात- २४।४३
ततश्छिद्रव्यजा सा स्या- १५।२५३ | तद्व्यक्तिर्जननं नाम २०।२०१
ततोऽनन्ताथमिव्यक्तः ९।१२६ | तन्त्वादिकारकौदानं १४।१९६
ततो बुद्ध्याद्युपादानं २०।२१७ | तन्निवृत्तौ निवर्तन्ते १९०।३५७
तत्कर्मसंकरभया- २०।८० | तन्मेदसा मही च्छन्ना १०५।३१२
तत्कुर्वन्नुच्यते प्राणः २३।२४१ | तमःशक्त्यधिकारस्य १।१३२
तत्त्वान्तरोक्तवृत्तिभ्यो १०।२५१ | तया स पुष्करद्वीपः १०६।३१३
तत्राणाव्यञ्जनाचापि ११।११५ | तस्मान्नियामिका जन्य- १९।१९९
तत्र द्वात्रिंशतोऽमीषां २३।२८० | तस्य प्रदेशवर्तिला- २।१८०
तत्रादौ केवलाणूनां २।१२१ | तस्य प्राचीं दिशं शक्रः १२१।३१९
तत्रापि विस्तरं हित्वा २९।४६ | तस्य सानुषु हैमेषु ६१।२९५
३ मृ०

४
श्लो० पृ०
तस्य स्वभावतो ज्वालाः १२।२७६
तस्यामुपासते देवा ५९।२९५
तानप्याविश्य भगवा- १०।१२७
तानि कालानलादीनि २।२७०
ता निवृत्त्यादिसंज्ञानां १६६।३३७
तासां माहेश्वरी शक्तिः ११।१७०
तिरस्कृतांशुमज्ज्योति- ४२।२८७
तुष्टिर्मिथ्यास्वरूपत्वा- ५।२२७
ते च मन्त्रेश्वरव्यक्त- ६।१२४
ते तमृग्भिर्यजुर्भिश्श्च १९।३९
तेन प्रकाशरूपेण १०।२०९
तेन प्रदीपकल्पेन ५।२०५
तेन स्वभावसिद्धेन ४।५३
तेभ्योऽवगत्य दृग्ज्योति- २८।४६
ते वव्रिरे शिवज्ञानं २०।३९
तेषामनन्तः सूक्ष्मश्च ३।१२२
तैजसो वैकृतो योऽन्यो २।२४६
त्रयो गुणास्तथाप्येकं २१।२१७
त्रयोदशसहस्रायु- ८१।३०३
त्रिंशद्वब्दसहस्रायुः ८४।३०४
त्रिपदार्थं चतुष्पादं २।५२
द
दण्डो द्वे धनुषी ज्ञेयः ८।२७४
देवः सदाशिवो बिन्दौ १६१।३३३
देवप्रवर्तकं शीघ्र- ७।२४९
दशवर्षसहस्रायु- १०८।३१३
दैत्ययक्षासुराधीश- ३४।२८४
द्वयोरप्यध्वनोरेवं १७९।३४७
द्वीपकेतुरभूज्जम्बूः ७६।३०१
द्वीपशैलसरिद्वारि-

५
श्लो० पृ० श्लो० पृ०
नेमिर्या मस्तकोपान्ते ४५।२८८ प्राग्विभूत्यव्ययौ शास्ता १२६।३२१
नैकत्र तदपेक्षातः १९।७९ प्राच्यां विष्कम्भशैलस्य ७७।३०१
प प्राणापानादयस्ते तु २१।२४०
पञ्चस्कन्धः परो मार्गः १९५।३५९ प्राप्तं गृह्णाति नातोये १८।२५६
पञ्चाशच्च सहस्राणि १०९।३१४ प्रावृत्तीशबले कर्म ७।५७
पञ्चाष्टका नियोक्तॄणां १३६।३२४ प्रियोऽमराणां तत्केतुः १०२।३११
पटस्तन्तुगुणाद्दृष्टः ७।१९० ब
परमेशोपमा राग- १५२।३३० बन्धशून्यस्य वञ्चिता ३।१६४
परिग्रहस्य घोरत्वा- १२।११६ बुद्धितत्त्वं ततो नाना- २३।२१९
परिणामयत्येताश्च १२।१७१ बुद्धिर्बोधनिमित्तं चे- ९।२२९
परिणामस्य वैशिष्ट्या- ६।१५६ बोद्धृत्वपरिणामित्व- २२।१७७
परेष्टादाश्रयात्तत्र २४।२६० ब्रुवते भगवन् केचित् २३।२५९
पशुत्वपशुनीहार- ७।१६६ भ
पशुद्वयोगसिद्धानां ६।१३६ भक्तिश्च शिवभक्तेषु ५।१३५
पश्चान्माल्यवतः प्राच्यां ६७।२९८ भद्राश्वं माल्यवत्प्राच्यां ६८।२९८
पश्चिमां वरुणो देवो १२२।३१९ भवत्ययोमध्यर्धेन २२।२७९
पाकार्हमपि तत्पङ्कं १२।१४२ भवन्ति कोटयस्त्रिंशद् २१।२७९
पारिशेष्यात्परार्थं तत् ३।१५१ भवन्त्यष्टौ सुबीभत्सा १७।२७८
पारिशेष्यान्महेशस्य ६।१०७ भविनां भवखिन्नानां १४।१२९
पाशाभावे पारतन्त्र्यं २।१६३ भावाः सप्रत्ययास्तेषां २६।२२१
पिङ्गलः खादको बभ्रु- १२७।३२१ भावा बुद्धिगुणा धर्म- २४।२१९
पुंस्तत्त्वं तत एवाभूत् १८।२१५ भिन्नजातीयमप्येक- ३४।२६६
पुंप्रकृत्यादिविषयो २।२२६ भुवनान्यपि नादादि- १६४।३३६
प्रकाशकर्मकृद्ग- ६।२४८ भुवनेशमहादेव- १५१।३३०
प्रणेतॄन्पशुशास्त्राणां ११।१२८ भूतवेदसहस्रौ द्वा- ८५।३०४
प्रणेतृसर्वदर्शित्वा- ११।६१ भूतावधि जगद्येषां ९।१९२
प्रत्ययास्तदुपादाना- २५।२२० भूतिमन्तोऽप्यमी येषां १२४।३२०
प्रत्यात्मनियतं भोग- ३३।२६५ भूमिप्राधानिकग्रन्थि- १७७।३४४
प्रभासनैमिषौ चेति १३७।३२४ भृगुणी ब्रह्मवेताली १५६।३३१
प्रयोक्तृदेहसापेक्षं ७।१२४ भोगसाधनमाक्षिप्य १३।१२९
प्रवादोऽप्यखिलो मिथ्या १४।३३
प्रवृत्त्यनन्तरं द्वेषो १९।२३९

६
श्लो० पृ० श्लो० पृ०
भोगोऽर्थः सर्वतत्त्वानां १६।२१४ याम्यधर्मेशसंयोक्तृ- १२८।३२१
भोग्या विकारिणो दृष्टा- ५।१५४ याम्याद्रिमूले गन्धर्व- ७८।३०२
म युग्माद्रिशाल्मलीलोह- १८।२७८
मतिस्तेनेतरा रागो १५।२३४ येन केतकपुष्पादे- २७।२६२
मन्त्रेशेशचिदाविष्ट- १५८।३३२ येऽपि तत्पदमापन्नाः १७४।३४२
महत्तमश्च क्रियते १७१।३४० येषां चिद्धर्मकाद्धेतो- ८।१९१
महातलं रसाह्वं च २८।२८२ येषां शरीरिणां शक्तिः ४।१३५
महापदानुगोऽवीची २०१२७९ योग्यतात्रयमप्येत- ९।१३९
महाबलमहाबाहु- १३०।३२२ योजनायुतविष्कम्भ- १११।३१५
महास्वापे समस्तस्य १८१।३४८ योनिर्विश्वस्य वागीशाः १६२।३३४
महोदया चन्द्रमसः ५३।२९२ र
मायाधिकारिणो रुद्रा १५४।३३१ रक्तपीतमणिप्राय- ४८।२९०
मायायामपि पच्यन्ते ३।२७१ रजो विलोक्यते तिर्य- ६।२७३
मितार्थादमितार्थस्य १९।२५७ रम्यकाख्यमुदङ्नीला- ७०।२९९
मूर्ध्नि देवादिदेवस्य ६२।२९६ राक्षसं याक्षगान्धर्वं १४३।३२७
मृत्योः संयमनी तुङ्ग- ४९।२९१ रागोऽथैष्वभिलाषो यो १६।२३६
मोचकस्तत्क्रियाकृच्च १७३।३४१ रुद्रमन्त्रपतीशान- ३।१३४
य रुद्रा गणाः सदिक्पालाः १५९।३३२
यः प्राग्व्यापकः सोऽन्ते २१।८२ रूपं त्रिषु रसोऽम्भःसु २९।२६३
यत्कैवल्यं पुंप्रकृत्योर्वि- २८।९४ रौक्मः किंपुरुषे लक्ष- ९०।३०६
यत्रान्तकालतीक्ष्णांशु- १०।२७५ रौरवध्वान्तशीतोष्ण- १५।२७७
यथा कटादिगूढस्य २१।२०२ ल
यथा क्षारादिना वैद्य- १८।१७५ लक्षद्विद्विगुणा द्वीपाः ३६।२८५
यदनेकमचित्तत्तु ६।१९० लक्षद्विद्विगुणा द्वीपा ९८।३१०
यद्यथा यादृशं याव- २।१०४ लिक्षा यूका यवोऽप्येव- ७।२७४
यद्यनित्यमिदं कार्यं ५।१८९ लोकधीगुरुशास्त्रेभ्यो २८।२२२
या चक्रारुणानुच्चै- ५८।२९४ लोहस्तम्भोऽथ विण्मूत्र- १९।२७८
याज्योऽभूद्वह्निकल्पाना- १०३।३१२ व
यानि व्यञ्जकमीक्षन्ते १५।१४४ वचनादानसंहाद- ८।२४९
यान्विमोचयति स्वापे २।१३३ वर्षायुतायुर्नीलाब्ज- ८२।३०३

७
श्लो० पृ० | श्लो० पृ०
वव्रे तं गौतमः कोपा- १०४।३१२ | वेदेऽस्ति संहिता रौद्री ६।१५
वश्याक्रान्तिस्तत्परिज्ञा- ३०।२२४ | वेधसा निर्मिता लोक- ५६।२९३
वसत्यो नवसाहस्राः २६।२८१ | वेमादिनापनीयाथ २१।२०१
वस्त्रापदाविमुक्ताह- १४०।३२६ | वैभ्राजं वैपुले मूले ७९।३०२
वाणी पाणी भगः पायुः ४।२४७ | व्यञ्जकान्तरसद्भावे १०।२३०
वामं धाम परं गुह्यं १३।११७ | व्यस्तस्याथ समस्तस्य १८०।३४८
वामदेवभवानन्त- १४६।३२८ | श
वायुव्योमहताशाम्बु- २२।२५९ | शक्तावप्येवमित्येष १७६।३४३
वायौर्गन्धवती तुङ्ग- ५२।२९२ | शक्त्याक्रम्य जगत्सूक्ष्मं १८४।३५१
विचक्षणनभोर्लिप्सु- १३४।३२३ | शतकोटिप्रविस्तीर्ण- १२०।३१८
विद्याराज्यस्तु कथिता- १५७।३३२ | शब्दः स्पर्शश्च रूपं च ५।२४७
विद्याविधातृभूतेश- १३३।३२३ | शब्दाद्येकोत्तरगुण- २०।२५७
विद्याव्यक्ताणुचिच्छक्ति- १४।२३४ | शब्दा वाय्वादिषु व्योम्नि २१।२५८
विधत्ते देहसिद्ध्यर्थं २।२०४ | शब्देतरत्वे युगप- ८।१९८
विनाधिकरणेनान्य- ८।१९५ | शब्दैकग्राहकं श्रोत्रं १३।२५२
विनाशलक्षणोऽपैति २६।९२ | शम्भोश्चिदायतुग्राह्यं १३।१७२
विनियोगफलं मुक्ति- ९।५९ | शरीरादेः शरीरादिं १०।१९३
विपर्ययस्तमोयोनि- ७।२२८ | शाकद्वीपादिषु तथा १०७।३१३
विलयो व्युत्क्रमेणैष १८४।३५० | शिवेष्टमन्त्रसृष्टुञ्ज- १८४।३५१
विवक्षायत्नपूर्वेण २६।२४३ | शिवोद्गीर्णमिदं ज्ञानं २७।४५
विशिष्टधर्मसंस्कार- २७।२२२ | शुद्धवल्यम्बुनाथस्य ५१।२९१
विषयानियमादेकं ५।१०७ | शुद्धाध्वन्यपि मायायाः ५।२७३
विष्कम्भशैलाश्चत्वारो ७१।२९९ | शुद्धाशुद्धाध्वनोर्विप्र १९४।३५९
वीरभद्रस्य रुचिम- १४५।३२७ | शैवे सिद्धो माति मूर्ध्नी- २९।९५
वृता नानायुधधरै- १२५।३२० | श्रीकण्ठश्च शिखण्डी च ४।१२२
वृत्तिः प्रणयनं नाम २२।२४१ | श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा ३।२४६
वृषो वृषधरोऽनन्तो १३५।३२४ | श्रोत्रवृत्तित्वदस्यापि २५।२६१
वेदान्तसांख्यसदसत् १०।६० | श्वेतो हरिद्राचूर्णाभो ७२।२९९
वेदान्तेष्वेक एवात्मा १२।६४ | ष
| षट्पदार्थपरिज्ञाना- २२।८२

८
श्लो० पृ० | श्लो० पृ०
स | सांख्यज्ञानेऽपि मिथ्यात्वं १५।७१
स इत्थंविग्रहोऽनेन १।१२० | सा परस्यापि धूमोऽन्यो ७।१११
स उदानः शरीरेऽस्मि- २७।२४३ | साफल्यमसदुत्पत्ता- १५।१९६
स तेन रञ्जितो भोग्यं १२।२१० | सा विद्या स्थानमप्यस्या १६९।३३९
स तैः संपूजितः पृष्ट्वा ४।११ | सा शान्तिस्तत्पदं चेति १७०।३३९
सत्तास्वरूपकरणार्थ- १८।१४६ | साहस्रे काञ्चने धाम- ३३।२८४
सत्यं बुद्धिगुणः कर्म १८७।३५२ | सिद्धगन्धर्वमहतां ४६।२८९
सदन्यदसदन्यच्च १८।७८ | सूक्ष्मभूतेषु मन्त्रेशा १९८।३६०
सदप्यभासमानत्वा- ६।५५ | सूच्याग्रकालखण्डाख्य- १६।२७७
सद्योऽणूनां मूर्त्यः १३।११८ | सृष्टिकाले महेशानः २३।४२
सनापदोत्तराः साष्ट- १३९।३२५ | सोऽपि न स्वत एव स्या- १७।१७४
सप्त सप्त समाख्याता- २९।२८२ | सौपार्श्वे धृतिमन्नाम ८०।३०२
समन्ततोऽन्नपानस्य २५।२४३ | स्कन्देन युद्ध्वा सुचिरं १००।३११
स मूर्धसमदेशत्वा- १०।११५ | स्थाण्वष्टकं द्विजश्रेष्ठ १४१।३२६
सर्गमूले तृतीयायां १०।१३९ | स्थानानि यातनाहेतो- १४।२७७
सर्वगत्वान्महेशस्य १९।१७५ | स्थितौ सकारकानेता- १२।१२८
सर्वज्ञः सर्वकर्तृत्व- १३।१४२ | स्थूलः पञ्चकलो नादः १९६।३६०
सर्वज्ञत्वादियोगेऽपि ५।१२३ | स्थूलस्थूलेश्वरौ शङ्कु- १४२।३२६
सर्वस्य सर्वदा सर्वं १८।२३९ | स्याद्वादलाञ्छिताश्चैते १७।७४
सर्वातिशयविश्राम- १६३।३३५ | स्वं रूपं दर्शयामास १८।३९
सर्वाध्ववर्तिभूतानां ११।२७५ | स्वर्गो मुक्तिः प्रकृतित्वा- २९।२२३
सर्वासां फलभूमीनां ९३।३०७ | स्वरूपाश्च ते विप्र १६०।३३२
सर्वेन्द्रियः सर्वतनुः १५०।३२९ | स्वाधिकारविधौ तीक्ष्णा १८४।३२८
ससाधनस्य भोगस्य १५।२१३ | स्वापेऽप्यास्ते बोधयन् १५।१३०
सहस्रद्वयविष्कम्भा ६५।२९७ | स्वापे विपाकमभ्येति ५।१८३
सहस्रयोजनच्छाया- ७३।३०० |

योगपादस्य
श्लोकानुक्रमणी ।
श्लो० पृ० | श्लो० पृ०
अ | तथाप्यभ्यासतः सिद्धाः ५६।३७
अकिञ्चिच्चिन्तकस्यास्य ६२।४२ | तदात्मवत्त्वं योगित्वं २।३
अथानात्मवतां मल्ला १।३ | तद्धर्मयोग्यतां बुद्ध्वा २४।१७
अस्याभ्यासाद्दिव्यसिद्ध्यं- ६५।४५ | तालो द्वादशभिर्जानु- २८।१९
उ | तेनेन्द्रियार्थसंसर्ग- ६।७
उन्मील्य योगसंस्कारं ६१।४१ | द्
ए | द्विव्रती त्रिरपः पीत्वा १६।१३
एषु व्यस्तसमस्तेषु १०।१० | न
क | न तमीष्टे नरः कश्चित् ११।११
किंच व्यस्तसमस्तानां ४०।२६ | नमस्कृत्य महेशान- १८।१५
किमु चित्रं वपुर्दान्तै ५८।३९ | न शक्यं विस्तराद्वक्तुं १४।१२
कुम्भको रेचकश्चेष्टो २७।१८ | नाधिकृत्याविरक्तान्नून् ५७।३८
क्रमशः शक्ततामेति २१।१६ | नामेधिने नातपसे ६५।४४
क्षित्यादीन्यथ तत्त्वानि ३२।२२ | निवृत्तेर्मनसो हेतुः १२।११
च | प
चिन्ता तद्विषया ध्यानं ७।७ | पद्माम्बुकण्टकासङ्गो ४९।३१
| परिज्ञायेति मतिमान् ४४।२८
ज | पाष्णिभ्यां वृषणौ रक्षन् १९।१५
जपस्तल्लक्षणं ध्येय- ८।८ | पुष्टिमृत्युजयाद्यर्थे २५।१८
जयः प्रणयनादीनां ४६।३० | पूरकः स तदभ्यासा- २२।१७
जलं पिपासितः कण्ठे ४१।२७ | पोतः पितॄणां यः शश्व- ३१।२२
जहाति जन्तुर्यः प्राणान् ५४।३६ | प्राणायामः प्रत्याहारो ३।५
जितापनयनोऽक्षाति ४७।३१ | प्राणः प्रागुदितो वायु- ४।५
जितासु तासु किंच स्यात् ४५।३० | प्राप्नोति धारणाशब्दं ३५।२४
त | भ
ततः सुखलवास्वादे ५।६ | भवन्ति वज्रकज्वाला- ३८।२५
तत्र तत्रास्ति चिच्छक्ति- ५२।३४ | मूत्राद्युत्सृज्य विधिव- १५।१३

२
श्लो० पृ० | शैवं वपुरिति ध्याये-   श्लो० पृ० ३३।२३
य        |       स
यत्प्राप्य न पुनर्दुःख- ६३।४२ | सगर्भं कुम्भकं विद्वा- ३४।२३
यत्रोपरमते चित्तं  ६०।४० | समभ्यस्यन्नवाप्नोति ५१।३३
यथा सगर्भः स्थैर्याय २९।२० | समाधिरणिमादीनां ५०।३३
यदा वेत्ति पदं हेय-  ९।९ | समानवृत्तिविजया- ४८।३१
योगी व्यक्तसमस्तानि ३९।२६ | सर्वदा सर्वभूतानां  ५९।४०
रेचयेच्छक्तिपर्यन्तं  २०।१५ | सर्वान्पदार्थान् संत्यज्य ५३।३४
रोधशक्तिस्तदभ्यासा- २३।१७ | साक्षादालोचनं शम्भो- ६४।४४
व        | स्तोभोन्मादविषोद्दीप्ति- २६।१८
वार्यग्नी भूमिपवनौ  ४३।२८ | स्थानं प्राथमिकस्येमा- ३६।२४
विषयाभिभवे व्योम  ४२।२७ |       ह
विस्तरेण सुरश्रेष्ठ   १३।१२ | हन्त्यगर्भोऽपि देवानां ३०।२१
वैद्यर्धमण्डलत्र्यस्र-  ३७।२५ | हितजीर्णाशनस्वस्थ- १७।१४
वैचित्र्यात्कल्पितं भ्रान्त्यै ५५।३६ |

विद्यापादे
शुद्धयः ।
─── • ───
पृ० पं० अशुद्धिः शुद्धिः
६ ६ गति यति
१३ १० यैवामिहितो यैव विहितो
१५ १५ च श्रद्दधान चाश्रद्दधान
१९ २ रूपत्वे विरु रूपत्वे [अवस्तुत्वात् न कि
ञ्चन तत्त्वं तस्याः । उभय-
रूपत्वे] विरु
३१ १८ अर्थक्रियामिति अर्थक्रियार्थमिति
३३ १२ चार्धजरतीय न्चार्धजरतीय
३७ ४ क्रोडीकृतो हि पाशेन क्रोडीकृतोऽहिपाशेन
४१ ६ आह किं पप्रच्छेत्याह
४३ १६ त्वागमापगमात् आवरणापगमात्
४६ ७ तेभ्य आगमम्य तेभ्योऽवगम्य
४७ ५ कुलं क्रमं कुलं संक्रमं
५९ ४-५ भवति आत्मनामिति प्रतिप भवतीति प्रतिपाद
६० १ तेन भुक्ति ते भुक्ति
६२ ७ पुंस्प्रतिबद्धा पुंसतिबन्धा
६४ १४ सत्त्वात्मनि शान्त उपाधौ सत्त्वात्मनि उपाधौ
” १५ ले तु भगवानिव ले तु रागवानिव
७३ ३ कारणादिसंब करणादिसंब
७४ ११ गुल्मादि गुल्मलतादि
७७ १८ घटः पटात्मना न भवति घटो घटात्मना भवति
७९ ६ नुवृत्तिर्न स्यात् नुवृत्तिः स्यात्
८० १६ अथ चेत्तदसद्भावे अथ चेत्सदसद्भावः
. सद्युक्ततरो यतः । सदायुक्ततरो मतः ।
८२ ९ विधधर्मस्य विधमस्य
८३ ९ षण्णा षण्णां
९१ ७ यस्यानुभव योऽनुभव
९६ १७ किंचिदेव कंचिदेव
४ सू०

२
पृ० पं० अशुद्धिः शुद्धिः
१०४ ६ यया विचि यथा विचि
११६ ९ सोऽस्य घोरः सोऽस्या घोरः
,, १२ शिवो अघोरः शिवो
१२१ ३ नात्मना न शक्त्यात्मना
१३८ १८ ईषदर्थं ईषदर्थ
१३९ ४ निवृत्ते मनाक् निवृत्तेऽर्धन्निवृत्ते मनाग्
१५१ ३ च न प्रयोजनं च प्रयोजनं
१५५ ११ यद्यचेषि यद्यवैषि
१७८ ९ एव ते एव सः
१८० १२ श्रवत्वं श्रवस्त्वं
१८१ १६ ईशविद्या ईशाविद्या
१८२ १६ मातृत्वेन धातृत्वेन
१८३ ६ यद्भाध्यातम् यद्भास्म
१९३ ९ कारणेन कृसे कारणेन कृत्स्नेन
१९५ ५ तस्य क्रमिकां तस्य अक्रमिकां
२२० ७ वैरागयवि अवैराग्यवि
२२३ विनयप्रा वैनयप्रा
२२५ ११ प्रविभागशः धर्मशः या विभागशः या
२२७ ८ त्त्यादिप्रका क्त्यादिप्रका
२५४ ११ तेजोद्रव्यं पृथ्वि तेजो द्रव्यमब्द्रव्यं पृथ्वि
२७८ ४ नरकमित्याख्या नरक इत्याख्या
२८१ १४ द्वादशकललक्ष द्वादशलक्ष
२९० ३ मेखला मेखला तस्यामित्यर्थः ।
अन्यत् स्पष्टमित्यर्थः ॥
२९० ३ 'तस्यामष्टसु शृङ्गेषु पुर्योऽष्टौ समवस्थिताः।'
इति टीकामिश्रितं श्लोकार्थं मूलतया परिज्ञेयम् ।
२९० १८ निषेविता इति मूलश्लोकानन्तरं 'गोपुरं द्वारशाला,
वह्नितुल्यैस्तत्सदृशप्रभावद्भिर्भूतैः सेविता' इति टीका अद्धा ।
२९१ ५ समूहः समूहा
२९४ १८ प्रवृत्तिनिवृत्तीति प्रवृत्तिर्निवर्तत इति
२९५ ५ महायोगेश्वरैः महायोगीश्वरं

३
पृ० पं० अशुद्धिः शुद्धिः
२९५ ११ प्रणयना प्रणिधानानि
२९६ २ शादिगणेश्वराः शादिगणावराः
२९९ १२ ६९,७० तमयोः श्लोकयोः
'निषधहेमकूटहिमाद्रिभ्यो दक्षिणभागस्थानि हरि-
किंपुरुषभारताख्यानि वर्षाणि । एवं नीलश्वेतशृङ्गवद्भ्य
उत्तरे रम्यकहिरण्यवत्कुरुवर्षाणि' इति टीका पतिता
३१३ १ तन्मेदच्छन्न तन्मेदश्छन्न
३१६ ६ गर्भादेति गर्मादेति
३१७ ९ सत्याधिप सत्यधियः
३१८ ६ सप्तकल्पा प्राप्तकल्पा
" ७ कोट्यच्छ्रि स्रोव्युच्छ्रि
" १७ स्रोतः समा स्रोतःसु मा
३१९ १३ सोमपक्षेशा सोमयक्षेशा
३२५ १६ वायुतत्त्वे ॥ वायुतत्त्वे गुह्याद्गुह्याष्ट-
कमेतत्' ॥
३३० १२ भुवनाधिपतयः मण्डलाधिपतयः
३३३ १३ निश्वासकारिकादीनि निश्वासकामिकादीनि
३३४ ६ सर्वात्मसुशिवज्वा सर्वात्मशिरोज्वा
३५० ८ सहस्रगणनया सहस्रादिगणनया
३५६ ८ सूच्यमेद्यै सूचिमेद्यै
" १२ प्येषां वक्तुं प्येषां कर्तुं
३५७ ५ प्रागुक्तनयेन प्रागुक्तमानेन
३६० १० निधिबिन्दु निधिर्बिन्दु.

योगपादे
शुद्धयः।
पृ० पं० अशुद्धिः शुद्धिः
२ ५ पुत्रादिना पुत्रकादिना
,, १६ पुत्रस्य पुत्रकस्य
३ ८ पुत्रसमयि पुत्रकसमयि
१७ ३ प्रकर्षणे प्रकर्षेण
३१ १५ मने चिते मने जिते
,, १६ कण्ठकास कण्टकास
४० ७ देष्ट्रं भूमिकां विरचयति । देष्टुं भूमिकां विरचयति

अथ
श्रीमृगेन्द्रतन्त्रे ।
श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते ।
विद्यापादे ।
( प्रथमः पटलः )
चन्द्रार्धचूडचरणाब्जयुगं प्रणम्य
वागीश्वरीं गणपतिं क्रमशो गुरूँश्च ।
लेशाद्यथामति यथागमयुक्ति गूढं
श्रीमन्मृगेन्द्रपरमार्थमहं व्यनज्मि ॥ १ ॥
केचित्स्वबोधविभवप्रथनाय ताव-
दूर्जन्त्यहो बत न यत्प्रकृतोपयोगि ।
अन्ये पुनः पटुधियो न विवेचयन्ति
स्पष्टार्थमेतदिति तत्तदुपेक्षमाणाः ॥ २ ॥
संक्षेपतः प्रकृतवस्तु परिस्फुटं ये
व्याचक्षते पदपदार्थसमन्वयेन ।
१ चन्द्रस्य अर्धं चन्द्रार्धं, चन्द्रार्धं चूडायां यस्य स चन्द्रार्धचूडः, तस्य
चरणाब्जयुगम् ।

२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।१
प्रायः कुशाग्रमतिभिस्त इहाद्रियन्ते
व्याख्याकृतो विफलवि१स्तरभीरुभिश्च ॥ ३ ॥
साक्षाच्छ्रीकण्ठनाथादिव सुकृतिजना-
नुग्रहायावतीर्णा-
च्छ्रुत्वा श्रीरामकण्ठाच्छिवमतकमलो-
न्मीलनप्रौढभास्वान् ।
श्रीविद्याकण्ठभट्टस्तदिदमुपदिशं२-
न्नादिदेशैकदा मां
स्पष्टार्थमत्र लघ्वीं विरचय विवृतिं
वत्स सर्वोपयोग्याम् ॥ ४ ॥
उपर्युपर्य्येव कृतानि कैश्चि-
न्मतान्तराणां हि निबन्धनानि ।
३नोद्भिन्नमुद्रं त्विदमद्ययावत्
तस्माद्गुरुर्मामिदमन्वशात्सः ॥ ५ ॥
तेनाहमस्यां विवृतौ प्रवृत्तो
नोल्लङ्घनीया हि गुरोरनुज्ञा ।
यदृच्छया कोऽतिगभीरशब्दं
[L1

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ३ :
दिनकृत इव १दोषापह्नवैकप्रवृत्ता-
स्तदपि विबुधमुख्याः २स्पष्टयन्तः क्षमन्ताम् ॥७॥
अतः परं प्रवर्तन्तां वृत्तयोऽप्युत्तरोत्तराः ।
प्राग्ज्वालितात्प्रदीपाद्विशिखरा दीपसन्ततिः ॥ ८॥
‘अथानादिमलापेतः’ इत्यादि तत्तन्त्रम् । य-
त्पुनः ‘परमेशं नमस्कृत्य’ इत्याद्युपोद्घातप्रक-
रणं, तत् संबन्धाभिधेयप्रयोजनतन्त्रावतारक्रम-
निदर्शनार्थम् । पुरा खलु तत्रभगवान् भरद्वाज-
शिष्यः समधिगतसकलवेदशास्त्रार्थसतत्त्वो मु-
निर्हारीतनामा शिवशक्त्युन्मुखीकृतचेतोभिः
समासादितदीक्षैर्ज्ञानक्रियाचर्यायोगजिज्ञासु-
भिर्नैमिषारण्यवासिभिस्तपोधनैः कृतप्रणामा-
ञ्जलिभिरूर्ध्वस्रोतःप्रसृतं श्रीमत्कामिकभेदं
मृगेन्द्रोत्तरसंज्ञकं पृष्टः । स तान् शिष्यगुणो-
पपन्नान्दृष्ट्वा परमेश्वरादिप्रणामपूर्वकमिदमा-
हेति हारीतशिष्यस्तत्प्रशिष्यो वा स्वगुरूक्तम-
नुकुर्वन्स्वशिष्यानिदमवदत्
१ दोषाणामपह्नवः दोषापह्नवः, एकं मुख्यं, प्रवृत्ताः एकप्रवृत्ताः, दोषाप-
ह्नवे एकप्रवृत्ताः दोषापह्नवैकप्रवृत्ताः । २ स्पष्टीकुर्वन्तः ।