मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

१ ] प्रथमाध्याये द्वितीयपादः ५
विधिसन्निधानादर्थवादाधिकरणप्राथम्यम् । चिन्ताप्रयोजनं त्वर्थवादानां धर्म-
प्रमित्युपयोगितया प्रामाण्यसिद्धिरिति ।
अध्ययनविधिपरिग्रहात् अक्रियार्थत्वाच्च संशयमाह—तानीति—कश्चि-
दिति । यथाश्रुतशब्दप्रतिपादितं स्वार्थपर्यवसानानुपपत्तिकल्पितचोदनाप्रमाणकं
वा स्वसन्निधिपठितविधिप्रमाणकं वेत्यर्थः । धर्ममित्यधर्मस्याप्युपलक्षणम्,
तत्तस्यां विचारणायाम् अभिधीयते पूर्वपक्षः अक्रियार्थत्वेनानर्थक्ये साधनीये
हेतोरन्यथासिद्धिनिरासाय सूत्रकृताम्नायस्य क्रियार्थत्वादित्युक्तम्, तस्यान्यथा-
सिद्धिं परिहरन् पूर्वपक्षमाह—क्रियेत्यादिना । क्रिया=प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणार्थ-
भावना, सा कथम्, केन प्रकारेणानुष्ठेयेत्यपेक्षायां तत्प्रतिपत्तिद्वारेण तद्गतेष्टा-
निष्टसाधनत्वप्रतिपत्तये वाक्यानि समामनन्तीत्यर्थः, क्रियाबोधनव्यापारेण वेदस्य
धर्माधर्मयोः प्रामाण्यमिति प्रतिपादितम्, चोदनालक्षणो धर्म इत्यादिनेत्याशयः ।
ततः किमित्यपेक्षायां स्वशक्त्यवगतधर्मप्रामाण्यं तावन्न संभवतीत्यानर्थक्यमत-
दर्र्थानामिति सूत्रांशं योजयन्नाह—तद्यानीति । तत्तथासत्येवंजातीयकानि यानि
क्रियाभावं गमयन्ति, तानि न कश्चिद्धर्मं प्रमिमोरन्वित्यन्वयः ।
ननु क्रियाप्रातिपदिकत्वाभावेऽपि यथा साध्यसाधनेतिकर्तव्यताप्रतिपाद-
कानां प्रामाण्यम् । तद्वत्किं न स्यात् अत आह—क्रियासम्बद्धमिति । किं तर्हि
तान्यवगमयन्ति इत्यत्र आह—एवमिति । एवमित्युक्तं दर्शयति—रोदित्वा-
निति । एवमर्थवादानां श्रुत्या क्रियार्थत्वाभावेन धर्मप्रामाण्ये निरस्ते, वृत्त्यन्तर-
माश्रित्य क्रियार्थत्वं चोदयति—अथेति । कश्चित् क्रियारूपः साक्षात्क्रियार्थत्वा-
भावेनानर्थक्यकल्पनात् कथञ्चित् क्रियार्थत्वेन धर्माधर्मप्रामाण्यकल्पनं वरम्,
अन्यथाध्ययनविधिविरोधादिति भावः । वृत्त्यन्तराणामत्यन्तासंभवेनाध्याहार-
पक्षमाश्रित्य समाधत्ते—स कल्प्यमान इति । यद्यप्युपादानवदुपेक्षाया अपि
प्रमाणफलत्वेनाध्ययनविधेस्तद्विषयतयाप्युपपत्तेः न विधिकल्पकत्वं तथाभ्यु-
पेत्योच्यत इति सूचयितुं कल्प्यमान इत्युक्तम् । अतीते रुद्ररोदनादौ प्रमाणान्त-
राभा ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ सत्यत्वनिश्चयात् तद्द्वारेणापि न विधिकल्पनेति किलकारः ।
दिशो न ज्ञातवन्तः—दिङ्मूढा आसन् । दिशो न प्रजानीयादिति दिक्षु
मुह्येदिति यावत् । एवमध्याहारेण विधिकल्पना प्रकारमनूद्य दूषयति—तच्चेति ।
कल्पनं तच्छब्दार्थः । कुत इत्याशङ्क्य कल्प्यमानार्थस्येच्छाधीनतया दुरुपशां-
नत्वेन दृष्टविरुद्धत्वादित्याह—इष्टेत्यादिना । अभिघातः—दण्डप्रहारादिः ।
न चेष्टवियोजनादिद्वारापि तत्कर्तुं शक्यम्, तत्रापोच्छाया असंभवत्,
मङ्गलाचरणशीलतावादिशास्त्रविरोधाच्चेति भावः । वपोत्खननस्यापि इच्छा-
संभवेन वाक्यशेषोक्ततूपरयागानुष्ठानासम्भवेन चाशक्यस्यानुष्ठानत्वेन दृष्टविरुद्ध-