मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

४९६ मीमांसादर्शनम् [ सू०
कर्तृव्यवस्थेति निगमयति-तस्मादिति । राजादिषु तु नियता राजत्वादिजाति-
रनुभवसिद्धेति विशेषमाह-राजेति ॥ १९ ॥
त० वा०- इदानीं तु यदाचारमत्यन्तमनुवर्तते ।
तत्प्राच्यादिसमाख्याख्यमुपन्यस्तं विशेषणम् ॥ ६७१
सर्वे हि देशाचाराः प्राच्यदाक्षिणात्यादिसमाख्यातैः पुरुषैः क्रियन्ते, समा-
ख्यावर्जितेषु च नोपलभ्यन्ते । तस्मात्समाख्याविशिष्टविध्यनुमानात्तत्संयुक्तप्रमाण-
पक्ष एव ज्यायानिति ।
तत्र समाधिः -
आख्या हि देशसंयोगाद्यस्मात्कर्तृषु वर्तते ।
आचाराणामतः प्राप्तो विधिर्देशविशेषणः ॥ ६७२
देशश्च दिग्विशिष्टः स्याद्दिग्रूपं चानवस्थितम् ।
न च तद्देशसंबन्धादनाचारोऽनुवर्तते ॥ ६७३
निर्गतेष्वपि दृष्टत्वात्तद्गतेष्वप्यदर्शनात् ।
समाख्यायास्तावन्न देशादन्यन्निमित्तमस्ति । तद्विशिष्टविधिविहिताश्च-आचाराः
केवलमेव तद्देशसंबन्धमनुवर्तेरन् । उभयथाऽपि तु व्यभिचारान्न देशनिमित्तसमा-
ख्याविशिष्टविधानकल्पा घटते ॥ १९ ॥
न्या० सु० - अथेत्यादिभाष्येनेदमपि सूत्रं पदोत्तरत्वेन व्याख्यातम् । प्राच्यादिसमाख्या-
कर्तृविशेषणत्वेनाशङ्किता तत्र संस्थादिवत्समाख्याया अपि व्यभिचारदर्शनात्केनचिद्विशे-
षेणोपन्यास इत्याशङ्कयाह - इदानीमिति । ननु देशान्तरादागत्य प्राग्देशे वसतां प्राच्यत्वे
सत्यपि होलाकाद्यनुष्ठानादर्शनात्प्राग्देशाच्च निर्गत्य देशान्तरे वसतां प्राच्यत्वाभावेऽप्यनुष्ठा-
नदर्शनात्कथं समाख्याया अप्यत्यन्तानुवृत्तिरित्याशङ्क्याह - सर्वे हीति । नेयं देशनिमित्ता
समाख्या, किं तु जात्यादिनिमित्ता, अभिमानमात्रनिमित्ता वेत्युत्तरसूत्रे वक्ष्यमाणोऽभि-
प्रायः । एतदेव पूर्वपक्षिणो विशेषणमभिमतमिति सूचयितुमत्रैवार्थे अनुमानव्यवस्थापनादिति
पूर्वपक्षसूत्रं योजयति - तस्मादिति ।
सूत्रव्याख्यानार्थं नैतदेवमिति भाष्यं व्याचष्टे - तत्रेति । सर्वप्राच्यादिसमाख्यात-
पुरुषव्यक्तिवर्त्तिनस्तदसमाख्येभ्यश्च व्यावृत्तस्य जात्यादेरदर्शनान्निर्मूलस्य चाभि-
मानस्यायोगादित्याशयः । देशविशेषणत्वे को दोष इत्यपेक्षायां 'नैतदेवमिति भाष्येण सूचितं
तावद्दोषमाह - देशश्चेति । ननु दिग्रूपानवस्थानेऽपि विन्ध्यापेक्षया निरूढोदीच्यादिदेश-
व्यवस्थादर्शनान्न देशविषणत्वेऽपि कश्चिद्दोष इत्याशङ्कानिराकरणार्थं दक्षिणादित्यादिभाष्यं
व्याचष्टे - न चेति । देशविशेषणत्वाभिधानाभिप्रायविवरणपूर्वकं श्लोकं व्याचष्टे -
समाख्यायास्तावदिति । उभयशब्दोऽन्वयव्यतिरेकाभिप्रायः ॥ १९ ॥