मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

४८० मीमांसादर्शनम् [ सू०
आदि अपौरुषेय नहीं हो सकते हैं, वरन् कर्ता का स्मरण आदि के आधार पर इनको
पौरुषेय मानना उचित है ॥ १३ ॥
यच्चोक्तं सत्यवाचा मेतानि वचनानीति । तन्न
सर्वत्र च प्रयोगात्सन्निधानशास्त्राच्च ॥ १४ ॥
शा० भा-आचार्यवचनं हि भवति 'पूर्वपक्षे२ सर्वासु तिथिष्वमावास्या' इति ।
संनिहितं च शास्त्रं 'पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत, अमावास्यायाममा३-
वस्यया यजेत' इति । तेन श्रुतिविरुद्धवचनान्न सत्यवाचः । तस्मादप्रमा-
णम् ॥ १४ ॥ इति । षष्ठं कल्पसूत्राधिकरणम् ॥
भा० वि०-यत्पुनः संवादिवचनत्वं कल्पसूत्रकारवचनानामुक्तं तदनुवदति--
यच्चोक्तमिति । क्वचिद्विसंवादस्यापि दर्शनान्नायं नियम इत्याह-तन्नेति ।
एतदेव सूत्रेणोपपादयितुमादत्ते-सर्वत्र चेति । कल्पकारदिवचननिदर्शनार्थतया
'सर्वत्र च प्रयुक्तत्वात्' इतिभागं व्याचष्टे-आचार्यवचनमति । पूर्वपक्षे
शुक्लपक्षे तदनेन शुक्लपक्षे कृष्णपक्षे च सर्वत्र तिथिष्वमावास्या पौर्ण-
मास्याख्यस्य कर्मणः कल्पसूत्रकारैः प्रयुक्तत्वाद्विहितत्वादिति सूत्रं व्याख्यातम्,
इदानीं तद्वचनस्य विसंवादप्रदर्शनार्थं "सन्निधानशास्त्राच्च" इति व्याचष्टे-
सन्निहितं चेति । सन्निहितत्वं प्रत्यक्षत्वं तत्प्रत्ययश्चायं कर्मणीत्यनेन दर्शितम्,
तेन सर्वासु तिथिषु अमावास्यादिकर्मविधायकस्य कल्पादिवचनस्यामावास्यादि-
कालविशेषविधायिना प्रत्यक्षवचनेन विरोध इति भावः । विरोधफलमाह-
तेनेति । विसंवाददर्शनफलमाह-तस्मादिति । न स्वत एव कल्पादिवचनं
प्रमाणम्, किन्तु श्रुतिमूलतयेत्यर्थः ॥ १४ ॥
त० वा०-वेदादेवानृतत्वं च तद्वाचामवगम्यते ।
विसंवादो हि भूयिष्ठस्तन्न्यायेन च दृश्यते ॥ ६३३
सर्वत्र च प्रयुक्तत्वादित्यनेन निदर्श्यते ।
सन्निधानाच्च शास्त्रस्य विसंवादः स्फुटः स्फुटः ॥ ६३४
तत्र यद् वृत्तिकारेणोदाहरणं 'पार्वणस्थालीपाकविषयगृह्यकारवचनश्रवणाद्
दर्शपूर्णमासचरककल्पसूत्रकारवचनाध्यारोपेण दत्तम्, तदत्यन्ताध्यारोपाभिभवाभि-
प्रायप्रयुक्तमित्यनादृतम् । गृह्यकारवचनं ह्येतदक्षतहोमे तावदासायमाहुतेः प्रात-
राहुतिर्नात्येति, आप्रातराहुतेः सायमाहुतिरिति अतश्च यथैवैतदग्निहोत्रविषय-
१. ब प्रयुक्तत्वात् । २. ब सर्वासर्वासु । ३. ब ममायायतेन ।