मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

१० ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः ४४३
यत इति यत्कल्पनम् तद्रूपानुपपत्त्येत्यर्थः । विद्यास्थानान्तरेषु पूर्वपक्षमुक्तमर्थमुप-
संहरति—तस्मादिति ।
शाक्यादिग्रन्थानां वा नित्यत्वमनेन सूत्रेणोच्यत इत्याह—शाक्यादीति । शाक्यादि-
ग्रन्थनिष्टत्वे को न्याय इत्यपेक्षायामाह—येनैवेति । नन्वेवं सत्यासत्वलक्षणाभावात्कथं
प्रामाण्यसिद्धिरित्याशङ्क्य, स्वतस्त्ववाङ्गीकरणेन परिहरति—बोधकत्वादिति । कथमकृत-
कमित्यपेक्षायाङ्कर्तृस्मरणवर्जनादित्युक्तम् । ननु सामाख्यानिकं कर्तृस्मरणमस्तीत्याशङ्कयाह—
बुद्धेति । यथाक्रमं दृष्टान्तद्वयमनुपलब्धिविरोधादिदूषणमपि वेदवत्परिहर्त्तव्यमित्याह—
यावदेवेति । उपसंहरति—तेनेति ।
नासन्नियमादिति सिद्धान्तसूत्रं स्वयं तावद्वयाचष्टे—एवमिति । यदेतत्सर्वेषामविशे-
षेण नित्यत्वं वेदत्वं स्वतःप्रमाणत्वम्, तत्कारणं च कर्तृस्मरणवर्जनाद्युक्तम् । न तस्य
किंचिन्नित्यं निबन्धनं नियतं-कारणमागमो न्यायो ऽस्तीत्यर्थः । अनेन चासन्नियमा-
दिति हेतुनिबन्धनाभावादित्येवं व्याख्यातः । सर्वसाम्योक्तेरसन्निबन्धनत्वमेवोपपादयितुं
चतुर्द्धा वैलक्षण्यमाह — इहेति । वेदतदङ्गाधर्मशास्त्र-शाक्यादिग्रन्थेष्वेषु तुल्यत्वेनोपन्य-
स्तेषु अर्थेषु मध्ये वेदेषु या वेदत्वनित्यता बुद्धिः सा वेदस्वरूपदर्शनादेव जायते, बाधका-
भावाच्च पारमार्थिकी । तदङ्गेषु तु कल्पसूत्रेषु शिक्षादिषु च वैदिकग्रहेष्टकाद्यर्थप्रबन्धान्
‘षडङ्गमेके’ इतिस्मृतेश्च वेदत्वनित्यत्वबुद्धिर्जायमाना दृढकर्तृस्मरणात्, ‘मन्त्रब्राह्मणयो-
र्वेदनामधेयमि’ति बहुश्रुतिविरोधाच्च भ्रान्तिर्द्धर्मशास्त्रेषु वैदिकग्रहाद्यर्थनिबन्ध-
लिङ्गाभावाद्वेदत्वास्मरणाच्च वेदत्वनित्यत्वबुद्धिरजायतैव । शाक्यादिग्रन्थेषु
त्वतीन्द्रियार्थनिबन्धनेन, ‘स्थितेवेयं धर्मनित्यतेत्यादिपर्यालोचनया च
वेदत्वनित्यत्वबुद्धिर्जातापि स्वसिद्धान्तविरोधाद् दुष्यतीत्यर्थः । ननु शाक्यादिग्रन्थेषु
स्वसिद्धान्तविरोधात्कथं वेदत्वनित्यत्वबुद्धिर्जायते इत्याशङ्कयाह—परेणेति । उक्ति-
प्रत्युक्तिरूपम्=वाकोवाक्यम् । प्रतिमाने किं कारणमित्यपेक्षायां परवाक्येभ्योऽवगतानां नित्य-
त्वोपपत्तीनां स्वागमेष्वारोपः । प्रतिमानकारणत्वेनोक्तः । ननु स्वसिद्धान्तज्ञाने परोक्तो-
पपत्त्याऽऽरोपो न सम्भवतीत्याशङ्कयाह—छायामिति । स्वागमप्रामाण्यप्रतिज्ञाहान्या परा-
जयात् मुखच्छायां नश्यन्तीं रक्षयितुमित्यर्थः । यद्यप्यात्मीयं सिद्धान्तं जानन्तीत्यध्याहृत्य
तथापिशब्दो योज्यः । एतदेवोदाहरणनिष्ठमाह—यथेति । ननु वेदमूलत्वेनापि स्वागम-
प्रामाण्यसिद्धेर्नित्यत्वाभिधानमनर्थकमित्याशङ्कयाह—प्रद्वेषादिति । ननु स्वानङ्गीकृत-
नित्यत्वाभिधानादसत्यवादित्वं स्यादित्याशङ्कयाह—तन्मात्रेऽपि चेति । नित्यत्वाभिधा-
नादसत्यवादित्वाभावेऽपि स्वागमप्रामाण्याभिधानविषये सत्यवादिता सेत्स्यतीत्यर्थः ।
नन्वहिंसादेर्वेदमूलस्वाभिधानात्कथं तेषां वेदमूलत्वे प्रद्वेष इत्याशङ्कयाह —भूयसामिति ।
शाक्यैरप्यहिंसादि वेदवत् स्वातन्त्र्येणैव विधीयते, न वेदानुपलभ्येत्यर्थः । नित्यत्वप्रतिपादने
किं तेषां प्रयोजनमित्यपेक्षायामाह—ततश्चेति । वेदनिंत्यत्ववागाभासैर्विमोह्यते
विभ्राम्यते विप्रतीपीक्रियते—निवार्यत इत्यर्थः । ननु तैर्नित्यत्वस्यासत्वलक्षकवाक्यप्रामाण्य-