मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

१८६ मीमांसादर्शनम् [ सू०
तेन तत्सर्वदा लभ्यमित्याज्ञापयतीश्वरः ।
सर्वमुत्पद्यमानं हि यद्यन्येन विरोधिना ॥ ७२
न रुध्यते ततस्तस्य सिद्धिः कालेन लभ्यते ।
यस्य तूत्पद्यमानस्य मूलमेव निकृत्यते ॥ ७३
मुखं वा रुध्यते तस्य नाऽऽत्मलाभः कदाचन ।
न च यद्वलवद्बुद्धमात्मानं नैव विन्दति ॥ ७४
अविरोधेऽपि तेनाऽऽत्मा न लब्धव्यः कथंचन ।
न चापि बाधकाभावाल्लब्ध आत्मेति सर्वदा ॥ ७५
लब्धव्यः स विरोधेऽपि पूर्वसामान्यदर्शनात् ।
उत्सर्गाश्चापवादश्च सर्वत्रैवोपलभ्यते ॥ ७६
तत्र नोत्सर्गमात्रेण सर्वमेवावरुध्यते ।
अपवादेन वा यस्मादुत्सर्गो बाधितः क्वचित् ॥ ७७
तस्मात्सर्वत्र बाध्योऽसावित्येतदपि नेष्यते ।
विषयाविषयौ ज्ञात्वा तेनोत्सर्गापवादयोः ॥ ७८
बाधाबाधौ विवेक्तव्यौ न तु सामान्यदर्शनात् ।
यो हि सामान्यदृष्टेन व्यवहारं निनीषति ॥ ७९
तृष्णाच्छेदो भवेत्तस्य मृगतृष्णाजलैरपि ।
बाधितां मृगतृष्णां वा दृष्ट्वा ह्रदगतोऽप्यसौ ॥ ८०
विप्रलम्भभयादेव न स्नानादि समाचरेत् ।
तावदेव हि तोयादिज्ञानस्येष्टा प्रमाणता ॥ ८१
न तोयं मृगतृष्णेयमिति यावन्न बुध्यते ।
अनुमानं प्रमाणं च तावदर्थेषु जायते ॥ ८२
रुध्यते विषयो यावन्नास्य प्रत्यक्षजन्मना ।
एवं स्मृतिप्रमाणत्वे तावच्छ्रुत्यनुमानजम् ॥ ८३
यावत्प्रत्यक्षया श्रुत्या विषयो नावरुध्यते ।
अतः क्वचित्प्रमाणत्वं क्वचिदप्यप्रमाणताम् ॥ ८४
व्यवस्थापयता न्यायेनं भवेदर्थवैशसम् ।
प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे प्रत्यक्षमृगतृष्णयोः ॥ ८५
यथा तथैव ते स्मृत्योरविरुद्धविरुद्धयोः ।
तस्मादेवं न वक्तव्यं सर्वासां वा प्रमाणता ॥ ८६
अथ वा सा न कस्याश्चिद्यदि क्वचिदनाश्रिता ।
तेन वेदविरुद्धानां स्मृतीनामप्रमाणता ॥ ८७
रुद्धश्रुत्यनुमानत्वादन्धमूला हि ता यतः ।