मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

• ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः -२८५
विरोधेऽप्यधुना युक्तमैवं प्राप्तेऽभिधीयते ।
विरोधे त्वनपेक्षं स्यात्प्रामाण्यं स्मृतिबन्धनम् ॥ ५६
अविरोधे हि वेदेन तन्मूलमनुमीयते ।
या तु वेदविरुद्धेह स्मृतिः काचन दृश्यते ॥ ५७
सा तु स्याद् भ्रान्तिमूलैव न स्पष्टश्रुतिमूलिका ।
स्वातन्त्र्येण प्रमाणत्वं स्मृतेस्तावन्न सम्मतम् ॥ ५८
वेदमूलानुमानं च प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।
वेदवाक्यानुमानं हि तावदेव प्रवर्तते ॥ ५९
तदर्थविषये यावत्प्रत्यक्षं नोपलभ्यते ।
प्रत्यक्षे श्रूयमाणे तु न विद्येतानुमानिकम् ॥ ६०
न हि हस्तिनि दृष्टेऽपि तत्पदेनानुमेष्यते ।
स्मृतीनां श्रुतिलिङ्गत्वमस्ति हस्तिपदादिवत् ॥ ६१
तत्प्रत्यक्षविरुद्धत्वे तद्वदेव निवार्यते ।
तावदेव स्फुरन्त्यर्थाः पुरस्तादानुमानिकाः ॥ ६२
यावत्प्रत्यक्षशास्त्रेण मूलमेषां न कृत्यते ।
कृत्तमूलाः स्फुरन्तोऽपि स्मृतयो न चिरायुषः ॥ ६३
निराधारत्वदोषेण शाखा इव वनस्पतेः ।
न हि साक्षात्प्रमाणत्वं स्मृतीनामुपपद्यते ॥ ६४
नान्यमूलं यतस्तत्तस्यात्तत्तु मूलं न विद्यते ।
प्रत्यक्षप्रतिबद्धा हि श्रुतिर्नास्त्यानुमानिकी ॥ ६५
नैराकाङ्क्ष्यात्प्रमातॄणामनुमानं न लभ्यते ।
प्रमेयं यत्परिच्छेद्यं भवेत्केनचिदात्मना ॥ ६६
तस्य स्यात्तत्परिच्छेदात्सावकाशप्रमाणता ।
ताद्रूप्येण परिच्छिन्ने तद्विपर्ययतोऽपि वा ॥ ६७
भूयस्तस्मिन्प्रमेये हि न प्रमाणं प्रवर्तते ।
भिन्नकक्षागते ये च प्रमाणे तत्र धावतः ॥ ६८
तयोः शीघ्रेण निर्णीते मन्थरं न प्रवर्तते ।
तद्धि दूरमपि प्राप्तमेकमप्यगतं पदम् ॥ ६९
इतरेण गतेनाऽऽदावेकान्तेनैव जीयते ।
यत्र शीघ्रतरं नास्ति तस्यार्थस्यापहारकम् ॥ ७०
चिरेणापि व्रजेत्तत्र दुर्बलं न निवार्यते ।
न हि येन प्रमाणत्वं लब्धपूर्वं कदाचन ॥ ७१