मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

अन्यैस्तु व्याख्यातृभिः साक्षात् प्रामाण्यानुमाने वेदमूलत्वानुमाने वा लिङ्गत्वेन कर्तृसा-
मान्यं व्याख्यातम् । मन्वादिस्मृतिः प्रमाणम् । वेदार्थानुष्ठातृभिरनुष्ठीयमानार्थत्वात् वेदवत्,
वेदमूला वा वेदवादिस्मृतित्वात्प्रत्यक्षवेदार्थस्मृतिवत् स्मृत्यर्थो वा श्रेयोहेतुर्वेदमूलो वा
वेदार्थानुष्ठातृभिरनुष्ठीयमानत्वात् ।
प्रत्यक्षवेदार्थवदिति दूषयितुमुपन्यस्यति—यस्त्विति । स्वतन्त्रशब्देन सम्भावनानैर-
पेक्ष्यमुक्तम् । दूषयति—तस्येति । अनुमानस्य स्मृत्याचारयोस्तुल्यत्वाद्राचारग्रहणेन स्मृति-
मप्युपलक्षयति । पठ्यमानस्य तावद्वेदवाक्यस्य श्रूयमाणस्यैव श्रोतॄन्प्रति प्रमाजनकत्वम्
अश्रोतुः प्रमानुपपत्तेर्लिङ्गादिकल्प्यस्यापि श्रूयमाणमन्त्रादिश्रुत्यधीनमेव प्रामाण्यं दृष्टमित्य-
व्यभिचारान्मन्वादिस्मृतेरपि श्रूयमाणश्रुत्यधीनमेवास्मदादीन्प्रति प्रामाण्यं प्रसज्येतेति
साध्यधर्मविशेषविपरीतसाधनाद्विरुद्धत्वम् । न च मन्वादिभिः श्रूयमाणत्वासिद्ध साध्य-
ताशङ्का तान्प्रति स्मृतेः प्रामाण्याभावात् प्रत्यक्षवेदार्थस्मृतौ चैवमेव, वेदवादिस्मृतित्वस्य
श्रूयमाणश्रुतिमूलत्वलक्षणेन श्रुत्यधीनत्वेन सह व्याप्तेरुपलब्धे धर्मविशेषविपरीतसाधनत्वम् ।
तदा च श्रूयमाणश्रुत्यधीनत्वापत्तेविरुद्धतेति योज्यम् ।
कथं तर्हि सूत्रभाष्ययोरनुमानशब्दः ? अत आह—तस्मादिति । एवमस्या एवेत्यादि-
भाष्योक्तं चोदनाकल्पनमुपपाद्यैतदेव भाष्यमवयवशो व्याचष्टे—अस्या एवेति । द्रढिम्न इति
पञ्चमी, षष्ठी वेत्यर्थः । कारणविशेषाकाङ्क्षायामनुपपत्तिमनुभवस्य कारणमुक्त्वा, न हीत्यादि-
भाष्येणानुपपत्तिरुपपादिता । तत्र मनुष्यग्रहणस्य कर्मफलसम्बन्धानुसन्धानासम्भवकारणमरण-
धर्मकत्वप्रदर्शनम् अस्मिंश्च जन्मनि विश्वजिन्यायावगतां विमिश्रसुखात्मकस्वर्गाष्ट्याद्यादिक-
लोपभोगस्य मनुष्यशरीरेणासम्भवप्रदर्शनं प्रयोजनमिति च दर्शयितुं व्याचष्टे—न हीति ।
जन्मान्तरीयस्य कस्यचिदर्थस्यास्मरणान्निःशेषस्मृतिबीजसंस्कारनाशकत्वं मरणस्याऽऽसी-
यते । जातमात्रस्य तु स्तन्यपाने प्रवृत्तिर्यादृच्छिकी प्रथमस्त्रीभोगप्रवृत्तिवत् । किं तर्हि
कारणमनुमीयते ? इत्यपेक्षिते ग्रन्थस्त्वनुमीयत इत्युक्त्वा, सौत्रहेतुव्याख्यानार्थकंर्तृसामान्या-
त्समृतिवैदिकपदार्थयोरिति भाष्यकृतोक्तं तद्वेदानुमाने कर्तृसामान्यस्य हेतुत्वं दर्शयतीति
भ्रान्तिं व्यावर्तयितुमाह—स्मृतीति ।
मन्वादीनां वेदसंयोगोपपत्त्यर्थं त्रैवर्णिकत्वं विशेषणत्वेनोपात्तमुपपादयितुं (स्मृति-
वैदिकपदार्थयोः कर्तृसामान्यादित्युकम् । पदार्थशब्दः स्मृतिशब्देन स्मृतेः पदार्थ इति वैय-
धिकरण्येन संबद्ध्यते वैदिकशब्देन सामानाधिकरण्येन) वैदिकपदार्थकर्तृभिस्त्रैवर्णिकैः स्मा-
र्तानां पदार्थानां क्रियमाणत्वात्तेषां चात्रैवर्णिकोक्तपदार्थाननुष्ठातृत्वस्वभावदर्शनात्स्मृतिप्रणे-
तॄणां त्रैवर्णिकत्वं कल्प्यत इत्यर्थः ।
यद्वा स्मृतिकर्तॄणां मन्वादीनां वैदिकपदार्थंकर्तॄणां चेदानीन्तनानां शिष्टानां त्रैवार्णि-
कत्वेन समानत्वाद्विदानीन्तनवन्मन्वादीनामप्युपपन्नो वेदसंयोग इत्यर्थः । सम्भवद्वेदसंयोगत्व-
प्रतिपादनप्रयोजनं च चोदनाख्यस्य मूलस्य सम्भावनापदलाभ इति—चोदनेत्यनेनोक्तम् ।
नन्विति भाष्येणानुपलब्धिविरोधाच्चोदनाकल्पनानुपपत्तिमाशङ्क्यानुपलभ्यमानोऽपीत्यनेन विप्र-