मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

१०० मीमांसादर्शनम् [ सू०
वपाशब्दस्यालम्बनमाह—स इत्यादिना । वायोः प्रजापतेर्वृष्टिवर्पामध्यवर्ती
सारविषयत्वाद्वपाशब्दस्य वायुमध्यवर्तित्वात् तद्धेतुकत्वाच्च वृष्टेः तथाकाशस्य
वायुर्वपा । अवकाशाभावे वायोरप्रवृत्तेस्तन्मध्यवर्तित्वाद्वयुरहितस्यापवरका-
काशस्यो दुःखोत्पादकत्वेन तत्सारत्वाच्च । तथादित्यस्य रश्मिर्वपा रश्मेरा-
दित्यावयवत्वेन तन्मध्यवर्तित्वाद्राश्म्यायत्तत्वेन प्रकाशस्य सारत्वाच्चेत्यर्थः ।
तामग्नावित्यस्यालम्बनमाह-तामग्नावित्यादिना । तत्रापि यथाक्रमं विद्युदग्नौ
वृष्टेर्वपायाः प्रक्षेपकल्पना तस्याविन्धनत्वप्रसिद्धेः, आर्बीसे शारीरे जाठरे अग्नी
वायोर्निक्षेपकल्पना आन्तरत्वसामान्यात्, लौकिके अग्नौ रश्मेर्वपाया निक्षेप-
कल्पना, आदित्यो वा अस्तं यदग्निमप्रविशतीति श्रुतेः स्वरूपेण चादित्यस्य
स्वर्गस्थस्य भूमिष्ठाग्निप्रवेशासंभवात्, रश्मिद्वारा तत्प्रवेशोपपत्तेश्चेत्यर्थः । ततोऽ-
जस्तूपर इत्यस्यालम्बनमाह—तत इति । अजत्वमन्नादीनां सामान्याकारेण
द्रष्टव्यम्, तत्र व्रीह्यादिरूपस्यान्नस्य विद्युद्वृष्टिसंयोगाज्जन्यऊष्मणोदकेन च
विना तज्जन्यादर्शनादूष्मणश्च तेजो गुणत्वात् विद्युतश्च तेजस्त्वादुपचारा-
त्तज्जन्याभिधानम्, वायुजाठराग्निसंयोगाच्चरमधातुरूपस्य बीजस्य जन्यजाठ-
राग्निपाचितस्यान्नरसस्य व्यानाख्येन वायुना विण्मूत्रादिभ्यो विविक्तीकृतस्य
चरमधातुरूपेण परिणामात् बीजकारणत्वं जाठरादेः रश्मिलौकिकाग्निसम्बन्धा-
द्वीरुधन्म उष्मजन्यत्वेन व्रीह्यादिवत् भौमाग्निजन्यत्वात्, निदाघकालजन्यत्वेन
च वीरुधां रश्मिजन्यत्वावगमादित्यर्थः ।
निगमयति—इत्येधमिति । शब्दाः प्रजापतिशब्दप्रभृतयः, तं स्वायै देवताया
आलभेत, ततो वै स प्रजाः पशूनसृजतेत्यस्यालम्बनमाह-तन्निति । आलभ्येत्यस्य
व्याख्यानमुपयुज्येति प्राप्येत्यर्थः । असृजतेत्यस्यालम्बनमुक्तम् । प्राप्नुवन्तीति
सर्वप्रजानां व्रीह्यादिपरिणामप्रभवत्वादन्नस्य तद्धेतुत्वं बीजादेस्तु स्पष्टमेव प्रजादि-
कारणत्वं तेनालभेतेत्यादयोऽपि शब्दा गौणा एवेत्यर्थः ।
दिङ्मोहोदाहरणेऽपि सूत्रं योजयितुं विधिशेषत्वं तावदाह—आदित्य इति ।
कर्मसु कौशलेन दीव्यन्तीति देवा=ऋत्विजः, देवयजनं=यज्ञभूमिः । भवतु विधि-
शेषत्वम्, तथापि कथं स्तुतिरित्याशङ्क्य गुणवादादित्याह—सर्वेति । प्रमाणान्त-
रानिवर्त्योऽपि हि दिङ्मोह आदित्यचरुणा निवर्त्यते, किमुतान्ये व्यामोहा इति
व्यामोहनिर्वर्तकत्वेन स्तुतिरित्यर्थः, निरालम्बनस्य दिङ्मोहपदस्य कथं स्ताव-
कत्वमित्याह—कथमिति । सूत्रेणोत्तरमाह-अप्राकृतस्येति । प्रकृतावनभ्यस्तस्या-
नेकस्य कर्मराशेर्बुद्धौ सन्निहितत्वात् कथमेनमविदितं करिष्याम इत्याकुलोभाव-
सम्भवेन लौकिका इव कर्तव्यतामूढाः ऋत्विजोऽप्याकुलत्वसामान्यात् गौण्यावृत्त्या
दिङ्‌मूढा इत्युच्यन्त इत्यर्थः ।