मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CHAPTER XLI
2. J. अधोध्या, B. C. चादित्यानय, G. H. अधिक्याक्ताय ।
3. I. शास्त्रार्थमन्त्रा for शस्त्रास्त्रमन्त्रसर्वां suggested by J. and the
other Mss.
6. (1) I. रथ्या, J. रथा, B. रथनु, C. रथ्यांनु, G. रधौनु, H. अघानु ।
(2) I. पाज्य, J. पार्श्वं, C. पार्जे, G. H. पस्त्रांनु ।
(3) B. राजसु, C. राज्यं तु, I J. राज्यात् ।
7. (1) I. कोशार्थं, J. and the other Mss. कोशाह्य ।
8. (1) I. पतिश्चै, J. भुतां चै ।
(2) J. मुखाः, I. मुखं ।
9. J. राजा यस्य च नास्ति वै, the other Mss. नरजायस्य नास्ति वै ।
10. J. पञ्चाङ्गानि ।
11. (1) B. C. J. H. लक्षार्थं, I. रक्षार्थं तत्राधिपतिः, see line 14. (2) I.
सताशत, J. शतपञ्च the appropriateness of which is suggested by line 14.
12. I. J. स्तोत्र for पल्ल suggested by the other Mss. and reference.
13. (1) For तं मरीश, J. तानि च ।
(2) For निषदन्ता, G. H. बदन्ति, J. B. षट्दंतावलयस्तथा, C. षडंतं
वशमेवच ।
14. I. पति, J. पश्चैव ।
15. G. H. स्यानामध्या, B. तार । C. omits this line.
17. B. सर्व, C. सार्धलक्षद्वयं तत्र, I. J. लक्षण ।
18. I. द्वे for मे, C. चतुष्टयं ।
C. omits lines 19 and 20.
19. (1) I. सांशं, J. साश्वं ।
(2) I. भुजां, J. गजां ।
20. (1) I. धिरास्सर्वै, J. भिरासेव्यो ।
(2) I. ध्याष्ट, J. ध्यश्च ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLI 237
23. I. वाराङ्कनम्, J. वाराङ्गनाः।
28. (1) I. कर, J. काश्यः for कः suggested by the other Mss.
(2) I. शं च for शश्व suggested by J. and the other Mss.
29. (1) I. J. यभ्यो द्विपादायङ्ग, G. H. एकोनवा द्वोपादात्ता । (2) compare
तन्त्राधिपति (lines 11, 14) in connection with the inferior kings अस्त्रग्राह
and प्राहारक and तन्त्र alone (lines 17, 21, 23, 26; 31, 34, 39) in connection
with पट्टभाज्, मण्डलेश, पट्टभृक् and पार्ष्णिक as also in connection with the
kings superior to the latter, namely नरेन्द्र, अधिराज and चक्रवर्तिन् ।
30. (1) B. आयुधादि । (2) J. वहिनश्च, B. बहुनाश्चा, C. वभूनश्चा ।
31. (1) I. न for the first च suggested by J. and the other Mss.
(2) C. नवलक्ष for दशन्तथा ।
32. (1) I. र्थं, J. र्था । (2) I. प, J. श्चे ।
33--36. The reading तन्त्राधियाः for the second pada is suggested
by line 29. J. नरेन्द्रेश्व द्वि, I. नरेन्द्रवन्द्य ।
37. I. J. सदशो for सदृशः suggested by the other Mss. and the sense.
39. I. तन्वादि for तन्त्रादि suggested by the other Mss. and the sense.
40. I. शङ्कं, I. J. पद्मं ।
41. (1) I. परमां for परार्था suggested by J. and the other Mss.
(2) तन्त्राधियाः is suggested by line 29.
42. I. (1) सतद्धि for सतान्धि suggested by J. and the other Mss.
(2) I. चि for कुत्रेण suggested by J. and the other Mss.
45. (1) J. शाखादौ .......... for समशाखादि ।
(2) I. .......... घौर, J. स्थिराथर्म ।
46. I. धनाड्या, J. धनाढरः ।
47. (1) I. म्ख्य, J. ख्यो ।
48. (1) J. सत्य for सर्वज्ञः । (2) I. नर, J. द्विज । (3) I. शक, G. H.
द्विज, J. गुरु । (4) I. सुरैः, J. सुखौ ।
49. B. नौति for कीर्ति ।
50. For साम्राज्य, J. साम्यादि ।
51. I. दुद्य, J. सक्षुद्रभूमामृताम् ।
Colophon :—(1) I. B. C. H. J. राजलक्षण for राजाङ्ग as suggested by
the opening line.
(2) I. द्विचत्वा, B. G. H. पट्ट, C. omits this, J. एकचत्वारिंशो ।

• ध = कालेनक्रोध.

Line 28:
"21. I. वाधि for सार्थं suggested by the other Mss."
Wait, look at "21. I. वाधि for सार्थं":

• "21." - wait, is it "21."?
  Look at the number: '2' followed by '1.'?
  Wait! The first digit has a curl like '2', but look at the second:
  Wait, is it "20." or "21."?
  Look at the numbers in the list:
  Line 2: 3.
  Line 4: 4.
  Line 5: 5.
  Line 6: 6.
  Line 7: 7.
  Line 9: 8.
  Line 10: 9.
  Line 14: 11.
  Line 16: 13.
  Line 18: 15.
  Line 19: 16.
  Line 22: 17.
  Line 24: 18.
  Line 25: 19.
  Line 28: 21.
  Yes, 21.!
  Wait, what is the first word after "21. I."?
  "वाधि" or "बाधि" or "चाधि"?
  Look at the letter:
  It has a loop on the left: व or ब or च?
  Wait, compare with

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLII 239
22. I. स्वामिकात्यैरके for म्यमात्यैरपो suggested by J. and the other Mss.
23. J. भ्योन्यायवर्जितः, G. H. न्यायविवर्ज्जनाः, B. जात्यादिवर्जितः, for भौमेपि-
र्बाजेतम् ।
24. (1) I. विशिष्टेन for विशिष्टोसौ suggested by the other Mss. (2) I.
धरेश्यवा for धराध्यया suggested by the other Mss.
25. (1) I. धर्माधर्पत्तिस्या for अर्धमण्डलस्या suggested by the other Mss.
and the sense.
(2) I. संश्रितम् for संश्रितः suggested by the other Mss.
27. (1) For धिपतिः श्रोमाने, J. र्थाधिप शूरश्चे ।
(2) I. श्रितम् for ष्ठितः suggested by the other Mss.
31. (1) G. omits lines 31—34.
(2) J. B. C. H. स्वयंजन for सञ्जन । (3) C. धना for रक्षा । (4) J.
निकेरे, B. मंडले ।
32. I. प्राका for प्राहा suggested by the context and the other
Mss.
35. (1) J. B. C. G. H. लाढां for लानां । (2) I. श्रोत्र for सोस्र
suggested by the other Mss.
(3) C. notices here—अस्मिन्स्थले षट्पत्रं न्यूनं, but continues the
chapter to the end except the line 36.
36. (1) I. अधिराज्यं च । (2) J. नरेन्द्रं वा । (3) प्रविचारक (without
distinction) does not suit the context, because in chap. XLIX these
first five classes of kings are stated to put on different kinds of crowns.
37. I. कक्ष for कस्य suggested by the other Mss.
41. (1) I. leaves in a lacuna सनिर्यूहं suggested by J. and the other
Mss., C. सनिर्व्यूहं ।
(2) C. G. H. कल्पवृक्षसतोरणं, I. J. सूर्यकल्पस्य तोरणम् ।
44. I. प्रासादक for प्राहारकस्य suggested by the other Mss.
46. (1) I. नृप...., J. निर्बाध । (2) J. भूपालेभ्यो ।
48. (1) G. H. omit lines 48—50.
(2) B. C. J. शासनानां, I. चासन ।

240 MĀNASĀRA
49. C. वन, B. सर्वे for नव ।
51. B. C. G. H. J. योग्यता for योग्यकम् ।
52. I. J. वर्धिते, G. H. C. वक्ष्यते ।
53. I. सहस्राश्वश्च, J. मुक्ताचस्रग्वि ।
54. I. J. नृपतेः शो- for नृपतेश्चो suggested by the other Mss.
55. I. न्वूढु for जान suggested by the other Mss.
56. (1) J. एतेषु । (2) I. सेवकम्, J. सेवकाः ।
57. (1) I. राजस्यो for राजोसौ suggested by the other Mss. (2) I. दुर्जनं
तामसदासदा for दुर्जनानां च नाशकः, G. H. J सतासदा, C. शतसदा ।
58. B. C G. H. J. कृपालुः, I. कृत्वा ।
59. (1) I. अथयदंशकैकान्तं शङ्कूरं, J. यादाय दशकैकांशंकरं । (2) J. रक्ष्यति ।
60. (1) J. omits lines 60—62.
(2) B. ग्रहेत् ।
61. (1) For नो जनं, G. H. C. न जनान् । (2) G. H. C. दश for दिशि ।
63. (1) I. यति for यार्थे suggested by the other Mss. (2) B. क्षापि
विप्रेभ्यो ।
(3) B. गृहेत, C. ग्रहत, G. गृहि, J. गृहोः, H. ग्रहो, I. गृहीत ।
64. I. J. मद्य, the other Mss. मध्धे ।
65. C. चोक्तनित्या ।
66. (1) C. भूयस्त्व । (2) G. H. कीर्ति for किञ्चित् ।
68. I. J. निर्भे for नित्य suggested by the other Mss.
69. I. द्वेष for देश suggested by the other Mss.
70. (1) I. इति for नीति suggested by the other Mss. (2) I. मत् for यत्
suggested by the other Mss.
(3) B. ततोन्यपि, C. करोत्यपि, I. J. चतुरान्यपि ।
71. (1) I. ज्ञोथवि, J. ज्ञश्चोप, B. परावरज्ञः ।
(2) J. वामभिः कर्मभिदृढः, C. G. H. वामन कर्मभिः दृढ, B. पादोमध्यमं-
भूवदृढः, I. वामनङ्गमभिदृढम् ।
72. I. चक्रप्राह्य for चक्रग्राहः suggested by the other Mss. and refer-
ence.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLII 241
73. (1) I''''पराय for यथापराध suggested by the other Mss.
(2) I. दण्डानांहि for हिंसां नाभि suggested by the other Mss.
75. I. स्वञ्नास्व for स्वे स्वे जन suggested by the other Mss.
76. I. स्वस्ति for स्तोकृत्य suggested by the other Mss.
77. I. स्याथ for न्याय suggested by the other Mss.
79. I. J. चमित्रं for चरित्रं suggested by the other Mss.
81. I. पत for पठ suggested by the other Mss.
82. (1) I. सतिनखवि, J सतु निखिल ।
(2) I. पट्टा, J. पादा । (3) J. बिन्दः, B. C. G. H. बिंदुः ।
Colophon :—I त्रि, B. सप्त, C. omits this, G. H. एक, J. द्विचत्वारिंशो ।
16

CHAPTER XLIII
6. J. B. C. G. H. वितस्त्यर्थेन।
7. J. omits lines 7—9.
8. B. त्रय for चक्र।
12. I. शकेधुना for अंशकेन तु suggested by the other Mss.
13. I. (1) त्रिमात्रासौ for त्रिमात्रादौ and (2) षड्गुलाष्टकम् for षड्गुलास्तकम्
suggested by the other Mss.
14. I. नाभि, B. C. J. मध्यस्य, J. नाल।
15. (1) B. C. G. H. J. छिद्रं, I. चक्रं।
(2) B. C. G. H. J. कृतिं ज्ञेयं, I. कृतामेव।
20. (1) I. भित्ता for हस्ता suggested by the other Mss. (2) I. सशिख-
क्षायकं for क्षायतं suggested by the other Mss.
23. I. omits lines 23, 24 which have been preserved by the
other Mss. and appear to be necessary.
25. (1) I. दशा for विंशा suggested by the other Mss. (2) I. साक्षी,
J. चक्रो, B. C. G. H. चाक्षो।
26. (1) B. C. G. H. शिखाच्छिद्र। (2) I. प्रयोजयेत् for आयतं तथ
suggested by the other Mss.
27. (1) I. शाला, J. शाक, G. H. J. शाखा, C. शारै।
(2) J. सारं च। (3) I. जितम् for जुंनम् suggested by the other Mss.
30. I. तारा for दारु suggested by the other Mss.
34. I. चित्रं for छिद्रं suggested by the other Mss.
35. I. अक्षोच्यारितमानं, G. H. अक्षोपरि तथा तारं, J. C. धारं।
37. (1) G. H. धारं, C. हारं, I. विस्तारं भारं, on the margin विस्ताराधारं।
39. I. यतास्ये च for यतं ज्ञेयं suggested by the other Mss.
41. (1) I. दूभारस्य, for तुभार, C. हार, G. H. धार।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLIII 243
42. (1) G. H. omit lines 42, 43.
(2) Between lines 42 and 43, J. B. C. add one line which is
identical to line 40 above.
45. (1) B. D. omit lines 45—49.
(2) I. C. यान for धारै suggested by the other Mss.
48. J. C. G. H. तुवा for तथा ।
51. For धार्थ, J. धन ।
52. I. चित्रं for छिद्रं suggested by line 53, and the other Mss.
53. (1) I. यं, B. J. यः, C. थः । (2) I. जन for जित ।
56. For तथा, J. तुवा ।
57. I. J. सेावपीठ for क्षावपीठ suggested by the other Mss.
58. G. H. चयान्वितं ।
61. (1) J. गरिसंख्यैः, C. गखिकं वै, G. H. गक्षिक सवैः for रसिकरफांखकैः ।
62. I. मचि for मथ suggested by the other Mss.
67. G. H. चोध, J. चान्य for चान्त ।
69. I. J. निर्गुणं for निर्गमं suggested by the other Mss.
71. B. J स्थलं for तलं ।
72. C. G. omit lines 72—73, H. omits lines 72—76.
73. The expression एकादश must be replaced by पञ्चधा च as suggest-
ed by the proportion and also by lines 79, 81, 83, 85, etc.
74. पञ्चादश is obviously for पञ्च, compare note under line 73.
76. I. वितस्त्यारार्धं, J. स्त्येकं स ।
78. (1) I. घस्त्व for हस्तं suggested by the other Mss. (2) I. चक, J. च्वय ।
80. त्रयस्त्रिंश is obviously for नवत्रिंश as suggested by the proportion.
81. B. C. तत्स्थलोन्नत for तलोन्नत ।
83. I. उच्चयं for उच्छ्रयं suggested by the other Mss.
86. B. omits lines 86—89.
87. I. .....*या. for पञ्चधा supplied by the other Mss.
91. I. धमेकादोनि for धं चैकादि suggested by the other Mss.
93. I. युक्त्वा, for युग्म suggested by the other Mss.
96. J. तलमानं, B. तलमांतं ।

244 MĀNASĀRA
98. (1) B. चोप for सोप ।
(2) I. मधूवकम् for मसूरकम् suggested by the other Mss.
100. I. गययो for कर्णी suggested by the sense and the other Mss.
101. I. सर्वे तु for सर्वेषां suggested by J. and the other Mss.
102. I. घर for रथा suggested by the other Mss.
103. B. त्रिङ्यंगुल for त्रिन्त्रिमात्र ।
105. B. रथातारे, G. रथापारे ।
106. G. विस्तारं सार्थ ।
110. (1) For पक्षे, J. वक्त्रे । (2) I. वक्ता for वक्त्राणां suggested by the
other Mss.
111. J. चाधुनादि, B. वायुनां तु ।
112. I. मक्ष for मङ्ग suggested by reference and the other Mss.
114. (1) G. H. omit lines 114—118.
(2) B. पुरद्भद्रकं, C. नृपतक्षावतं ।
(3) B. C. निलाख्य ।
115. (1) I. माना, नामा । (2) For चाथ, J. शाख ।
116. I. नभस्थं, for नभस्वान् suggested by the other Mss.
117. (1) I. J. राता for वातार suggested by reference and the other Mss.
(2) I. भागि, for भद्र suggested by reference and the other Mss.
121. I. श्वन्तार for श्वे चार suggested by the other Mss.
126. I. विदुः for बुधाः suggested by J. and the other Mss.
127. (1) I. पूर्वोक्तं तन्न for पूर्वोक्तभद्र suggested by the other Mss. (2) I. J.
नरथे, B. नरदभं, C. चाररथा, G. H. रेधो ।
128. I. .........र्धं for वर्धनं supplied by J. and the other Mss.
129. For मानेन, J. मानानि ।
130. I. नोलो for निष्ट्या suggested by the other Mss. also by line 134.
132. I. भाग्यं for योग्यं suggested by the sense and the other Mss.
133. (1) C. चन्यार्थे, G. अर्थतार्थ, H. अरार्थ for अधैरथं which does not bear
any connected sense here; the intended expression may be
either अध्वर (sky air) or अध्वन् (road, drive).
(2) C. देवदीप, for वेदपाद । (3) B. omits this line.
135. J. वर्थंके, C. चकमुच्यते ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLIII 245
136. (1) I. त्तस for षट्स suggested by the other Mss. (2) I. J.
नरचक्रं for दशचक्रं suggested by the context and the other Mss.
137. (1) B. C. स्वेकवोदि चक्रद्वयमेवना ।
(2) I. कृत्वार्थ for मखार्थ suggested by the other Mss.
139. I. पाद for यदि suggested by J. and the other Mss.
140. I. J. स्यादेकानश्चेति for स्या चैकनवश्चेति suggested by the other
Mss.
142. I. पश्चादेकादि ।
146. For वेदीनां, other Mss. देवीनां ।
149. I. युक्त्या for युक्ति suggested by J. and the other Mss.
150. I. शेषं वि ...., J. शेषभागम, B. मानगता, C. भानगता, G. H.
नागमनाक्त ।
155. I. थं प खाम्ब, for थामरख प suggested by J. and

' = कुड्म.

Line 54:
"54. I. शाचा for शं चा suggested by the other Mss."
'शा' + 'च' + 'ा' = शाचा.
'शं' + ' ' + 'च' + 'ा' = शं चा.

Let's double-check all line numbers and prefixes:
There are 23 lines in the image:
CHAPTER XLIV
10. I. पादपं for पाद suggested by the sense and the other Mss.
11. J. repeats here the second pāda of line 8.
13. I. सान्तराल, the other Mss. चान्तराल ।
14. G. H. द्वयं त्रिकम् ।
17. I. ताणं, J. तालं ।
18. C. दिग्विदिश्वं, G. H. दिष्वदिश्वं for दीर्घदीर्घ ।
25. (1) B. तिया for किया । (2) G. H. omit this line and the fol-
lowing.
26. I. भवन्तु for एवं तु suggested by the sense aud the other Mss.
29. J. कन्दर for का

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLIV 247
59. I. वाद for पाद suggested by the other Mss.
62. (1) B. चोर्धार्धतो, C. चोधर्धतो, G. H. चाल्यमे । (2) J. मध्य for पद्म ।
64. I. omits the three lines 64-66 and reads here the second
pāda of line 66; they have been preserved by the other Mss. and appear
to be necessary here.
66. B. C. G. H. सिंहपादं, I. पादसिंह ।
68. (1) I. J. प्रद्यः for त्रयः suggested by the other Mss. (2) I. योज,
the other Mss. वेश ।
71. (1) I. नांम, J. दिं चा । । (2) I. नांश for नार्थ suggested by the
other Mss.
75. (1) I. लक्षि for क्षीरि, suggested by the other Mss.
(2) B. सिधुकं, G. तिन्तु, H. किन्तु ।
79. (1) B. C. G. H. चोक्तं विष्टय ।
(2) B. C. G. H. शिल्पिनोक्तकम्, I. J. शिष्येणुक्तम् ।
80. I. नयनं, J. नरशयनं । Addition of a word like चान्दोल is suggested
by the context and the metre.
81. I. भानि for हानि suggested by the other Mss.
83. (1) J. रुपमपि । । (2) I. केसर, J. केसरि ।
84. I. वस्त्रो for शास्त्रो suggested by the other Mss.
Colophon :-I. पञ्चचत्वारिंश, G. H. J. त्रि, B. एकोनपञ्चाश for चतुश्चत्वा-
रिंशो suggested by the context.

CHAPTER XLV
4. I. केच for कस्य suggested by the sense and the other Mss.
9. (1) I. खयस्य च, the other Mss. खयार्चना । (2) महोत्सब should be
'the fourth' type as suggested by lines 10 and 27, etc.
15. I. J. नवपद्मा for नवमं पद्मा suggested by the other Mss.
21. I. सप्ता, J. पश्चा ।
23. I. विशालकम् for चासन suggested by the other Mss.
31. G. H. चासने for विस्तारे ।
34. I. J. G. H. सैक, C. एक, B. चैक ।
37. J. नायतं वापि for नाधिकं वापि ।
47. I. चात्मानं वास्ततोत्तुङ्गं, B. खा ।
50. G. H. second pāda, कन्यसादीनिपूर्ववत् which is the second pāda
of the line 53, and the lines 51—52 are omitted by G. H.
55. I. omits lines 55—57 which have been preserved by the other
Mss. and are suggested by the context.
58. I. J. दीनि for दिन suggested by the other Mss.
61. I. मात्राभं for मात्रान्तं suggested by the other Mss.
62. I. J. शिल्पिनो for शिखरो suggested by the other Mss.
66. I. अङ्गुगल for मङ्गल suggested by reference and the other Mss.
71. (1) J. रंशे, for रङ्गे । (2) I. शृङ्गायादि, J. शुभायादि, B. बायाति ।
72. C. I. योनियः for यौनयः suggested by the other Mss. J. leaves
this in a lacuna.
74. I. यादि for यााम suggested by the other Mss.
77. I. मथा J. मिति ।
78. (1) C. I. J. सप्तके, B. सप्तैक, G. H. सभूतोत्थ ।
(2) B. पट्टहद्देशे, G. हृते शेषं, H. हृदते शेषं ।
79. I. बोध्या for वृध्या suggested by the other Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLV 249
80. B. C. G. H. शुभम्, I. सुखम् ।
81. I. वृत्तं for व्ययं suggested by the context and the other Mss.
84. I. शुभायञ्चिह, G. H. शुभायानीह, B. शुभावादि, C. शुभयोनि ।
93. (1) J. शेाव for योग । (2) B. G. H. यौ गलचिना, C. योगच पिनाक
बातये । (3) G. H. कपोतघृक् ।
94. G. H. यथासनयोग्यके ।
96. I. नं स्यात्तदधं for नश्येादया suggested by the other Mss.
102. J. चार्धं for सार्धं ।
104. I. कम्प for घर्मेन suggested by J. B. C. G. H.
105. (1) B. दीर्घपद्माकं, C. omits this line.
(2) Here C. omits the remaining part of the chapter with
the remark :—अस्मिन्स्थले पत्रद्वयं न्यूनं but again takes it up, compare note 136.
107. (1) B. पूर्वाशे, H. धीशेने for चांशेन ।
108. H. J. पद्ममंशेन for कम्पमर्धेन ।
109. I. भागेन for भागे तु suggested by the other Mss.
111. I. पद for युत suggested by the sense and the other Mss.
113. I, कबरो for किम्बरी suggested by the other Mss. (2) G. H.
वृत्तवक्र ।
114. (1) J. G. H. पल्लव, B. वल्कन, I. वल्हव ।
118. B. omits the lines 118—122.
119. J. omits मंशां ।
120. I. चालयं for चासनं suggested by the context and the other Mss.
122. J. omits the lines 122, 123 and 126.
127. I. पद्म, J. पत्र ।
134. I. J. हर्म्यं for मज्य suggested by the other Mss. and the sense.
135. J. omits पद्म and adds भवेत् at the end.
136. C. I. वि for द्वि suggested by the other Mss.
137. I. J. हर्म्यं for मज्य, compare note 134.
144. J. वाजनम् G. H. वेशनम्, I. वेश्रकम् ।
145. C. omits the 30 lines, 145—174.
146. I. मध्ये, for मथं suggested by the other Mss.

250 MĀNASĀRA
149. J. पद्म for चोध्व ।
155. (1) G. H. चोध्वेनैवृत, apparently for वेश्म, compare line 144.
(2) B. C. लेंद्रकं ।
156. J. omits the lines 156—158.
158. G. H. read here the second pāda of line 161 and omit the
next 3 lines.
168. I. चार्व्ववृत्ति for चांशां वृत्तं suggested by the other Mss.
174. I. नाह for नां च suggested by the other Mss.
175. I. चाध apparently for अथ, compare line 177.
177. C. I. J. चाथ, B. H. G. चाघ्र ।
179. J. I. जनोपरिदेशे, other Mss. जन्मनोपरि ।
118. I. प्राहाश, J. प्रहार for प्राहारक suggested by reference and the
other Mss.
184. (1) J. षड्शं, I. वस्वंशं । (2) I. सप्तांशांकम्, J. सप्तांशकं घटम्, B. पुटं
G. घटम्, H. खम्बं ।
186. (1) I. चाष्ट, J. चत्रि । (2) J. द्वयां, G. H. यथां for द्वयां ।
192. (1) B. C. G. H. चतुराग्रामयुक्तानां सर्वेषां सर्वमासनं, I. आसनयोग्यकम् ।
(2) J. मानयोग्यकम् ।
194. (1) I. मांशाधि for मासनादि suggested by the other Mss.
(2) I. J. नन्यमु, for नां तान्य suggested by the other Mss.
196. I. तञ्चेदि, J. ते वि ।
201. I. J. त्सर्वं, for त् सिंह suggested by the other Mss.
203. G. H. उक्त for उक्त ।
205. I. अन्त for अष्ट suggested by the other Mss.
206. (1) I. J. त्यमथ, B. ह्यथ, G. H. त्रय ।
(2) I. J. रायतम् for रासनम् suggested by the other Mss.
108. I. गज for विज suggested by reference and the other Mss.
109. I. B. भूपति, the other Mss. भूमि ।
110. I. omits the lines 110, 111; but they have been included by
all other Mss. and appear to be necessary here.
Colophon :—G. H. J. चतुश्च, B. एकपञ्चाशत्तमो, I. पञ्चत्वारिंशो ।

CHAPTER XLVI

1. I. भूषानार्थे तु, J. भूषणार्थं च, apparently for गृहादीनां । (2) B. C.
   G. H. च ।
2. I. च विधाना for विधानञ्च ।
3. I. omits the lines 5-7 which have been included by J. and
   the other Mss. and appear to be necessary here.
4. J. च for the last वा ।
5. (1) I. भैङ्ग for भांगे suggested by the other Mss. (2) I. चाग्र,
   J. चाङ्घ्रि ।
6. I. साष्ट, J. चाष्ट ।
7. I. एक for पीठ suggested by the other Mss.
8. I. धिकतो, J. दधिको ।
9. The passages from the line 16 to the end of the work, are
   practically lost in J. They are so injured that they cannot be com-
   pared. (Ramraz most probably referred to this “J” Ms. only.
10. B. C. G. H. बहलं, I. द्वरङ्गुलं ।
11. B. C. G. H. त्रिचतुः ।
12. C. पाद, G. H. मध्यतोरणं ।
13. I. अग्र for अङ्घ्रि suggested by the other Mss.
14. G. H. त्रियश्रं for त्रियुग्मं ।
15. I. J. जना, G. जोन, H. जिन, C. दिना, B. तिन, apparently for त्रिधा
    to mean त्रिभुज as detailed in line 36.
16. I. असौ for यादौ suggested by the other Mss.
17. I. नित्यात्, the other Mss. नीत्वा ।
18. I. पूर्णे च रक्तं for पुष्पं च रत्नं suggested by the other Mss.
19. B. किंचित्सुराखेकं, C. कंपं शिवान, G. H. किंबुरिराननं for the last
    expression.

252 MĀNASĀRA
47. (1) G. H. omit lines 47—49. (2) B. ग्राह, I. गृहा ।
48. B. C. तोरखांशं तोरखाद्यं ।
49. I. धारूषणम् for धारिणम् suggested by the other Mss.
53. (1) I. कंदर for किन्बरी suggested by the first word and the
other Mss. (2) B. C. G. H. पत्रादि for पद्मादि ।
55. B. मकरे रुचपुष्प, G. पुच्छ, H. पंच for पुष्प ।
56. B. C. G. H. किंनरी किन्नर ।
58. B. C. G. H. तारगणैः, I. काराङ्गुलैः ।
59. C. G. H. पार्श्वेण्वयोद्वयोः ।
63. I. कृतं मध्ये कमला कुर्य्यन्तु वारखम्, C. तुतन्मध्ये मूलं कुर्यात्त तोरखम्, G. H.
वारखम् । The addition of word like तोरखस्य is suggested by the context
and the metre.
65. B. दायिका, C. G. H. ताटिका ।
Colophon :—G. H. एकपञ्चाश, B. पञ्चाश ।

CHAPTER XLVII
4. I. B. प्रभा for प्रपा suggested by reference and the other Mss.
9. I. B. प्रभा for प्रपा suggested by reference and the other Mss.
11. I. B. पञ्च for मञ्च suggested by the context and the other Mss.
12. B. omits this line.
14. I. धान्य for दारु suggested by the other Mss. and line 31.
16. I. मङ्कन्त्रि, C. G. H. पञ्च, B. पद्म ।
17. B. C. G. H. त्रयांशोम, I. त्रिंशेन ।
22. G. H. वेदिचिन्हं ।
26. (1) B. C. G. H. पर्व प्रोक्तं for the first words. (2) B. प्रभा, C.
प्रपा, G. H. पाद ।
27. I......... वै for काम्ये supplied by the other Mss.
28. (1) I दावै, the other Mss. भूते apparently for भूपतेः । (2) Owing
to some curious confusion I. reads between this and the next line 14
lines (40—53) of the chapter XLIX.
29. I. जय for जन suggested by the other Mss.
31. I. वृड्डा for प्रपा suggested by the other Mss.
32. G. B. वरलोह, H. वरखेलाहा ।
33. I. .....व for तरं चाथ suggested by the other Mss, B. तलसत्पद ।
35. (1) I. घमष्ठ.....न for घयिष्ठानि suggested by the other Mss.
(2) I. रामिः for राशि suggested by the other Mss., H. G. रादि ।
37. I. त्वभिकातर्केचित् for न्यधिकानि चेत् suggested by the other Mss.
38. B. (in a previous place) निकृतांतरनि ।
Colophon :—B. द्विपञ्चाश, G. H. C. षट्चत्वारिंशो ।

CHAPTER XLVIII
3. G. H. वृक्षोदयं तारे, B. वृक्षं यदुत्तारं ।
6. G. H. दोष्टांगुल, B. द्व्यंगुल, for देवाङ्गुल ।
8. B. G. H. देकांगुलं, I. कांशा ।
10. Between 10 and 11, I repeats the lines 9—10.
16. G धौनाश for हीनाय ।
19. B. G. H. व्यालाननं भावं for व्यालान्तरं भावे ।
26. G. त्रयोदश for एकादश ।
27. B. C. G. H. एकत्रिंश for नवविंश ।
32. I. सान्त, other Mss. चाष्ट ।
36. I. विशालकम्, G. H. विशालता ।
37. I. देवमानं for देवतानां suggested by the other Mss.
44. G. छिद्म, I. छिन्द ।
45. (1) G. भूम for भ्रम । (2) I. सून for चूल suggested by the other Mss.
(3) I. मण्डपम् for मण्डखम् suggested by the other Mss.
46. I. ˙˙˙˙समं, the other Mss. समग्रं ।
52. I. ध्वखै for वक्षै (on the margin), B. C. बलवान् यौवनानि च ।
53. H. सुतन्दाकृतिम्, G. नवा कृतिम्, B. C. सुतकाकृतं ।
55. I. सर्वांस, B. सर्वस्य, G. H. सर्वं श्यामनिभं भवेत् ।
56. B. C. भ्रमरैरभिसंयुक्तं सर्वशालादिकेतने, I. ग्रामरोमभिरायुक्तं ।
58. I. वक्ष्य for पक्ष्य suggested by the other Mss., C. देवा ।
65. I. पवच for पत्रच suggested by the other Mss.
67. G. H. भ्रमयेत ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLVIII 255
68. (1) B. omits the remaining portion of this chapter. (2) I.
प्रभा for प्रपा suggested by the other Mss.
69. (1) G. H. मकरचिन्हक तोरणार्थम्, I. मकरतोरणराजताङ्गम् ।
(2) C. omits the remaining portion of the chapter with the
remark—अस्मिन्स्थलेपत्रमेकं न्यूनं ।
71. I. स्य for स suggested by the other Mss.
75. G. राजैः, H. राजे, I. राजः ।
Colophon :—G. H. C. स्त ।