मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

220 MĀNASĀRA
388. I. गृह, J. कूट ।
389. J. द्वारे च तत् ।
391. For विविधं, J. विविधा
392. I. J. चारोहन्तु, other Mss. चारुह्यार्थ obviously for चारोहणार्थे ।
394. I. प्रोक्तं मानमेनं for वर्धमानमुक्तं suggested by J. and the other Mss,
395. (1) I. आयामे for आयादि suggested by reference and the
other Mss.
(2) I. adds नगरलक्षणम् which is the title of chapter IX but is
unsuitable here.
396. (1) I. J. चाय for चायं suggested by the other Mss. (2) I. स्वास्त
for स्वास्तु suggested by the other Mss.
398. I. J. न्मध्य for दृभ्यं suggested by other Mss., G. न्मध्यविमानेक्तं ।
400. (1) I. कम्बरी, G. किम्बरी ।
401. I. चारा for ज्ञाना suggested by the sense and the other Mss.
Colophon :- I. षट्, B. चत्वा, C. omits this, for पञ्चत्रिंशो suggested
J. and the context.

CHAPTER XXXVI
2. (1) I. विन्यस्या, J. विन्यासं । (2) C. खापनं for खानं ।
3. G. खर्वटे for खेटके ।
4. I. नदीचाक्ष, J. नद्यादि च ।
5. G. J. तेषांतु, I. शेषन्तु ।
6. I. चतुर्द for द्वित्रिद suggested by J and the other Mss.
8. (1) C. मथा, I. J. मया । (2) I. पादू J. पादो ।
9. (1) G. H. omit lines 9—11.
(2) J. रमा, B. C. तथा ।
10. J. omits this line.
14. C. शाधिक for श्यायिक ।
16. G. I. विवस्व ।
17. B. omits the lines 17—24.
18. J. विवस्वति, C. G. H. श्रावण खोपदं ।
19. J. C. जन्ते for जाते ।
20. C. अवाद्य for आपाद्य ।
21. I. दि, J. च, C. दिक्षु ।
22. J. याये for यमे । C. omits this line.
26. J. B. उदिते for उत्तरे ।
27. For कूप, J. वास ।
30. (1) B. omits lines 30—31.
(2) C. G. H. त्रयाणां, I. J. पितॄणां ।
31. C. गृहीतो, G. ग्रहणं, H. गृहण for गृहिखो ।
32. C. सुपे, G. मूपे, J. मृगे, I. मेषे ।
34. G. योग्यकम् ।
35. I. चास्वरे नान्ते, J. चासुरे नागे, B. चानले ।

222 MĀNASĀRA
38. I. स्वरे for सुरे suggested by J. and the other Mss.
42. G. ऋक्षालयं for चरक्षालयं ।
43. I. omits this line but it has been preserved by all other Mss.
and its inclusion is suggested by the ending of the chapter in a comp-
lete verse.
45. For चतुर्धा, other Mss. चानुचर ।
46. (1) J. omits lines 46–49.
(2) I. पृष्ठे for पूर्वे suggested by chapter VII.
50. I. दुश्चेन्द्रं च राजेन्द्रं for इन्द्रेचेन्द्रराजे च suggested by J. and
the other Mss.
51. I. अन्य for कन्य suggested by J. and the other Mss.
52. G. H. J. त्रे, I. न्द्रे in both the places.
55. B. C. G. H. अन्ये for चन्ये ।
60. I. द्वारं स for द्वारस्य suggested by the other Mss.
61. (1) J. परिहारार्थे । (2) I. सोधक for योजक suggested by the other
Mss. (3) C. G. J. तदा for तथा ।
63. I. च न्दृष्टष्टानाश्यत्, J. च दृष्टवा नाख्यात, B. कृष्यासदां, C.
कृपवानात्तंश्वां, G. कृपवानाश्वां, H. कृपवाननदात् ।
64. For दिनादो, J. धतिधौ ।
65. B. omits this line.
69. I. कण्ठित, J. कठैन, other Mss. कंठन ।
71. (1) I. चस्वरे, J. चासुरे । (2) I. स्मृत, J. स्थित ।
72. B. तोदाय, C. J. डोलाय, G. H. सोमया for सोपाय (न) ।
74. (1) J. नृत्तदाङ्गना । (2) B. I. योग्यार्थे, J. योग्यं तु ।
75. I. कूटाघा, J. कुक्कुटा ।
76. I. मेषस्यान्तं, J. मेषावासं ।
77. वार्थ is obviously for तुर्य as suggested by the context.
79. C. नोत्व, H. नित्यारागपद, G. नतारांतं पद ।
81. J. स्नान ।
83. (1) J. चैव वर्णानां for सर्वेषां । (2) I. leaves the second pāda
in a acuna. (3) J. पक्षयेत्क्रमात्, for मुख्यं वा कल्पयेत् सुधीः suggested by the
other Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXVI 223
84. (1) Compare लेापवास in line 92. (2) B. शेतवन, C. चेदना,
G. H. वेदना for घनार्थाय ।
(3) J. omits lines 84-85.
86. (1) B. अंतः, C. अनंत for अन्यत् ।
(2) I. J. यक्ष्मत् for पक्षालयक्रमात् supplied by the other Mss.
87. B. मालाभ्यंत, C. मालायाद्य, G. H. मालास्यादि for माल्यार्थे ।
88. I. किया, J. कुह ।
90. J. वापि for द्वारं ।
92. लेापवास is suggested by line 84.
93. I. कत्रशोषाख for कर्तृर्षिमुखा suggested by J. and the other Mss.
94. (1) I. शि, J. सोम । (2) J. विशाल, B. विह्व(ा)य, for विहार ।
95. H. मय, G. धय for ह्य ।
96. (1) I. leaves in a lacuna अन्यदखिलं ।
Colophon :-B. omits it altogether. C. has a lacuna for the number,
I. सप्त, J. षडिं व for षट्त्रिंशो suggested by the context.

CHAPTER XXXVII

1. (1) B. D. omit this chapter.
   (2) C. नराणां, I. J. गृहाणां ।
2. I. कियतात् गृहम् for क्रिययान्वितम् suggested by the other Mss.
3. For तत्र, J. शब्द । (2) I. समग्र, J. समाश्र ।
4. C. G. H. J. संयुक्तं for युक्तं वा ।
5. J. and the other Mss. यथासर्वै for विधानानां ।
6. I. कीत, J. कृत ।
7. C. G. H. I. गृहे च ।
8. J. चाङ्कुशार्पणमेव च ।
9. I. तथा, J. ततः ।
10. C. G. H. J. पक्षालनं कुरु for प्रक्षालनक्रिया ।
11. I. विधियत् चमनं ।
12. (1) C. omits lines 31-32.
    (2) J. ब्रह्मादीन् नवकुम्भैश्च ।
13. I. पूरयेत्, J. पूजयेत् ।
14. (1) I. भक्ति, J. भर्तृ । I. (2) गृहिणो for गृह suggested by J. and
    the other Mss.
15. J. चायुश्रा for चायुता ।
16. J. omits lines 40-42.
17. C. बुधः, I. J. सह ।
18. I. संस्थानिश्च, G. H. शस्यादीन्, J. संभास्तां ।
19. I. प्रदिश, J. प्राग्दिशि ।
20. I. चाञ्चादिलाचरहम् for चाञ्च्चहं तिलम् suggested by J. and the
    other Mss.
21. G. H. omit it, C. has most of it in lacunæ.
22. C. G. H. विधान् for वितान ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXVII 225
59. I. लेपतः, J. लेपनं ।
64. J. भूत्या for प्रोत्या ।
66. I. चायान्तं चवा, J. चान्तं तलाबा, G. H. चांतं तदालया, C. पूरतं तस्मिन्
ख(स्थि)त्वा चरेत् ।
67. I. लक्षमोशते ।
69. I. प्रासायामि for प्रार्थयामि suggested by the sense and the
other Mss.
71. I. पश्चात् for दद्यात् suggested by J. and the other Mss.
73. C. तत्तत for तन्न ।
74. I. स्तपत्या च स्तन, J. स्वपत्नया च चाच ।
75. (1) I. J. ॰॰॰नाना for नानाभू supplied by the other Mss. (2) I. चरा
for चमरा suggested by the other Mss.
77. J. omits lines 77—80.
83. (1) I. लक्षण for भूषण suggested by J. and the other Mss. (2) J.
स्वयंततः for स्वहस्ततः ।
84. J. प्रत्यग्, C. प्राध्यं, for प्रातवान् । G. H. omit this line.
85. I. उक्तं, J. उल्का, C. उत्तांच्च ।
86. G. H. गुह्यव्रत चतुर ळिक्खिय ।
87. (1) C. J. रम्ये । (2) C. G. H. वंस्त्रादीन् ।
(2) I. इन्द्रसिङ्गे, J. दुन्दुभिर्भे ।
88. G. H. मानाख ।
89. I. यन्नितावश्वपतिवर, J. गच्छन्ति तावत्स्वपुरि परिसरे ।
Colophon :—I. षष्ट, J. सप्तत्रिंशो, C. leaves this in a lacuna.
15

CHAPTER XXXVIII

1. B. D. omit this chapter.
2. (1) Lines 10—13 are missing in the codex architypus but
   they have been preserved by all other Mss. and appear to be necessary.
   (2) G. H. J. दधै, C. दधे for देशे ।
3. For सूत्रस्य, J. सूत्रं स्यात् ।
4. I. वाथ्य for वाय suggested by J. and the other Mss.
5. I. सूत्रं तु, G. H. सूत्रातु, compare line 17.
6. (1) C. J. विदधे obviously for वितथे । (2) I. बाचके for पावके sug-
   gested by reference and the other Mss.
7. I. तदा for तथा suggested by the other Mss.
8. (1) G. H. omit lines 25—27.
   (2) C. सूत्रां तु ।
9. C. सुघोरस्य ।
10. I. मथा for पदे suggested by the sense and the other Mss.
11. G. H. सत्युपद्वार, C. तशत्युपद्वार ।
12. (1) C. omits lines 29—30.
    (2) J. देशे for शाले ।
13. I. सूत्रं तुद्वा, J. सूत्रातु वा ।
14. G. H. मुख्य, for मुखे ।
15. J. केचित्तु ।
16. I. जागर for जालक suggested by the context, the sense and
    the other Mss.
17. I. र्थे, J. थेा ।
18. C. G. H. ज्यालकं for द्वारे ।
19. J. omits this line.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXVIII 227
42. I. वेशके for चेशके suggested by the context, the sense and
the other Mss.
45. I. चालं for द्वारं suggested by J. and the other Mss.
54. I. द्वारं हर्म्य मध्यमे भू for कुर्याद् द्वारं हर्म्यमध्ये suggested by J. and
the other Mss.
Colophon :—I. एकोन चत्वारिंशो for अष्टत्रिंशो suggested by J. and the
context. This colophon, unlike others, excludes the expression विधानं
(after द्वारस्थान), for the sake of uniformity it has been, however, included
in our text.

CHAPTEP XXXIX

1. B. D. omit the first six lines of this chapter.
2. J. मानं, for मानात् ।
3. H. त्रिह्यंगुल ।
4. On the margin of the codex architypus there is a reading
   वश for दृह ।
5. B. D. omit lines 19—21.
6. I. कर्राष्टं for करात्तं suggested by J. and the other Mss.
7. C. omits lines 30—33.
8. (1) B. C. G. H. एकं for एक । (2) I. हास for ग्राभास suggested
   by reference and all other Mss.
9. G. शुद्धिं for प्रवाह ।
10. I बाह्यादोन् for चायादि suggested by reference and J. and the
    other Mss.
11. I. J. विना, for हीन suggested by sense and the other Mss.
12. J. मध्यने तद्वत् तद्वन्मध्य ।
13. I. .........न्ताधिकम्, J. शान्तिकादिकम्, B. शान्तिकारकं, C. शान्तिकावतं ।
14. I. आयुकं for आयुष्पं suggested by the sense and all other Mss.
15. J. omits कं, B. has for it न, C. दं, G. य, H. दं ।
16. I. द्वार for दारु suggested by the context, the sense, and the
    other Mss.
17. I. मध्यमे, J. मध्यमम् ।
18. J. बहुलम् for बहलम् ।
19. (1) I. वन for घनं suggested by the sense and the other Mss.
    (2) J. द्वारयोगस्य मध्यमम् for the second pāda.
20. J. omts this line and line 58
21. (1 C. झंशेन, I. J. वंशेन । (2) I. बन्धनम्, J. पद्मऋम् ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIX 229
67. I. यशि, for यद्य suggested by J. and the other Mss..
69. (1) B. पद्ममर्धेन, C. मध्येन । (2) I. सा(चा)न्यतं चेन, J. चाच्यद्यन ।
72. J. भुवांश ।
73. I. J. द्वारांशं, the other Mss. द्वारस्य ।
74. (1) J. भूपखांडूं । (2) I. त्स्व, J. स्वथ ।
78. J. द्वारेऽर्ध्वं उमादेवी तत्तद्भागे सरस्वतो ।
79. B. C. G. H. चार्चनादंति, J. मध्यदेशे तु यधिराजोपरि न्यसेत ।
90. I. J. त्रि for तन् suggested by the other Mss. and the sense.
91. B. C. G. H. दार्श्व ।
94. I. अह्रो, J. अद्दो for तत्र suggested by the other Mss. and the
sense.
96. Between lines 96 and 97 H. repeats lines 87—95.
99. J. अयोग्यं ।
102. (1) J. and the other Mss. विहीनकं ।
(2) Between lines 102 and 103 C. adds :
त्रिचतुष्पंचषण्मात्र मूलं शूलादयं ततः which appears to be a com
bination of lines 104 and 106.
103. B. C. G. H. I. शिखं तारं, J. शिखान्तं स्यात् ।
104. I. J. रचा, the other Mss. कुचं ।
107. I. वेदा कमारम्य पर्यशं, J. कुमाराष्टपङ्क्त्यंशं ।
110. J. समं वामे ।
111. (1) B. चायुधं वा, C. षष्टदंडं । (2) I. J. त्रिदा for त्रिधा suggested
by the other Mss. and the sense.
(2) B. J. कृति, I. कृत ।
113. I. J. पट्टिकां तु, G. H. पट्टिकानां तु ।
117. (1) B. C. चतुर्द्वारं । (2) J. ततिः, I. तथा ।
118. I. अङ्गुलं भवेत् for अङ्गुलोन्नतम् suggested by the other Mss. and
the sense.
121. J. कोलायामं ।
122. After this line C. notices अस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं and omits lines
123—148.

230 MĀNASĀRA
123. J. पृथे, B. H. यथा, G. वृत्थे for पदे ।
126. J. G. यन्तुयत् ।
127. (1) I. तथा यथा suggested by the other Mss. (2) I. वत्जि for
युङ्गी suggested by J. and the other Mss.
128. (1) I. चार for द्वार suggested by the other Mss. (2) J. परा, B. G.
वरा, for भू पुरा ।
130. I. J. अन्तरद्वारं तु, the other Mss. अन्तर्द्वारस्य वामे तु ।
132. J. G. युक्तितः, I. युम्मतः ।
133. J. and the other Mss. छिद्रं तस्योर्ध्वतः कीलं ।
134. I. सप्तवेन्तु for सव्या सव्यं तु suggested by J. and the other Mss.
138. I. चार for द्वार suggested by the other Mss.
139. (1) I. भूप, J. and the other Mss. द्विज ।
(2) Both G. and H. omit the remaining portion of this chapter.
140. J. मध्ये for मध्य ।
148. I. साष्ट for चार suggested by the other Mss.
149. J. पट्टिको for प्रस्तरो ।
150. I. चयां for द्वयां suggested by the other Mss.
151. J. शिरोदयम् for the last expression.
154. (1) B. C. षड्वर्गकं । (2) I. J. एकाद्यै.......क for चैकाद्य द्वैचक
suggested by the other Mss.
157. I. अज्ञानं for अज्ञानाद् suggested by the sense and the other Mss.
160. I. सुधर्म, J. दूर्ध्व, B. हर्म, C. यत्तत् चोर्ध्व हर्म्ये तु देशे ।
161. I. J. पदं सा for पदास्पदं suggested by the other Mss.
Colophon :—I. चत्वारिंशो, B. चतुष्कृत्या, G. H. अष्टत्रिंशो for एकोनचत्वा-
रिंशो suggested by J. and the context.

CHAPTER XL
2. C. omits lines 2—5.
3. I. द्व्यंश for द्विशत suggested by the other Mss. and the sense,
G. दश।
6. I. अथ for अर्ध suggested by the other Mss. and the sense.
8. B. C. G. H. शत, I. दश।
12. I. विस्तारमा, J. विस्तारादा।
13. G. चंतुः for शत।
14. (1) C. H. G. षष्ठ्याधिकं, B. नंदाधिक यथा।
(2) J. दण्डं समारभेत्।
15. I. कञ्चैसन्तत्तथा for कन्यसा नवधा suggested by J. and the other
Mss.
20. I. J. विस्ताराधार्धयेत्, G. विस्तारार्धार्धयेत, H. रार्थार्थयेत् for विस्तारं
वर्धयेत्।
J. omits lines 20—22.
21. I. शतान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयं which belongs to line 25, for रभ्य
द्विद्विदण्डेन वर्धनात् suggested by the other Mss.
24. I. सप्ताऽशान्तु for सप्तशत suggested by the other Mss.
25. This line is missing in the codex architypus but it has been
preserved by all other Mss. and is required by the context.
26. I. लम दीर्घं....वं for लयतारे दीर्घ as suggested by the other Mss.,
J. लयतं।
28. (1) I. J. हस्त apparently for सप्त as suggested by the other
Mss. and the context.
(2) I. समा for शता।
29. (1) B. omits lines 29—30.
(2) J. मेववशात, for पर्यं तु पट्टभाक्, C. G. H. omit भाक्।

282 MĀNASĀRA
32. (1) I. प्राकारस्य च, J. प्रहरत्तस्य, B. प्रतहस्तस्य, C. प्रासादस्य for
प्राहारकस्य, as suggested by the other Mss. and reference.
(2) I. कन्यसाति for कन्यसादि suggested by the sense and the
other Mss.
34. I. पञ्चांशं for पञ्चाशाद् suggested by the other Mss. and the
context.
35. I. सप्तमं वा for सप्ततिश्च suggested by J. and the other Mss.
37. (1) I. J. षड्यङ्गस्य for षड्व्राङ्गस्य suggested by the other Mss.
(2) I. J. आयामस्य for यायामं तु suggested by the other Mss.
38. (1) J. दण्डान्तं for सालान्तं । (2) I. चन्द्वर्ते for चक्रवर्तिनः suggested
by the other Mss.
39. C. J. प्राकारं, I. प्रकारं ।
41. I. omits this line which has been preserved by the other Mss.
and is required by the context.
42. B. G. H. एकाधिकं । (2) B. दृग्वादि, C. प्रद्वारतं, G. H.
भ्रश्चापिहिस्मृतः ।
43. (1) I. J. प्राकारादाखव गृहाभ्यां for प्राहारकाखप्राहाभ्यां suggested
by the other Mss. (2) I. J. तद्वद्व for कद्व as suggested by the sense and
the other Mss.
44. (1) I. अधः for अन्तः suggested by the sense and the other Mss.
(2) I. द्विन्न for द्वितो suggested by the other Mss. and the sense.
45. I. J. सैक्कां न्त्य for सैकार्कांशां तु suggested by the other Mss.
47. I त्रिधा for त्रया suggested by the other Mss.
49. I. मानं चेत् सान्त, J. मानान्ते चान्तः ।
50. I. चो, J. तु चो ।
52. (1) I. याहिः for बहिः । (2) I. बर्हि for भित्तिः, J. द्वित्ति ।
54. I. J. उत्तुङ्गम्राणं for उक्तप्रमाणं suggested by the other Mss. and
the sense.
59. B. C. G. H. तत्पादाधिक, I. J. पादांशक ।
61. I. नवोन्तकम् for तयोन्नतं suggested by J. and the other Mss.
62. J. चाष्टांश ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XL 233
63. I. मूलश्रोभिधं for मूलाग्रान्तं क्षयं suggested by the other Mss.
64. I. J. हस्तेन्त, G. H. हस्तेन दंतर, C. हस्तेनवामं यो भित्तिकल्पन ।
65. (1) I. दितिं for वृत्तं suggested by the other Mss. (2) B. बच्चां का ।
67. (1) B. दंडोतरं । (2) B. H. कारं for शेषं (1st)।
69. (1) I. B. वोदक, J. वोधक, C. बाधम । (2) I. मण्डपा, J. वृत वा ।
70. I. मात्रादादिति, J. मनुचरादि, B. अनुज्ञाद्रोनिकारकं ।
71. After this line C. has five fragmentary lines of a previous
chapter (गृहमान) and then notices—अस्मिन्स्थले षट्पत्रं न्यूनं, and omits the
rest of this chapter.
72. I. परशोधिपर for परमशाधिकपदं suggested by the other Mss. and
reference. J. leaves this in a lacuna.
74. B. G. H. महिष्या for अभीष्टादि । (2) G. द्विज ।
75. (1) for इन्द्रे च, J. मित्रे । (2) I. हर्म्यके for हर्म्यकम् suggested by the
other Mss.
76. (1) G. H. omit lines 76—77.
(2) I. प्रास्य for ग्रार्यं suggested by J. and the other Mss.
77. I. अधिराज्य for अधिराज्, suggested by J. and the other Mss.
78. I. भूतये, J. भूसुरैश्च for भूधरे suggested by the other Mss.
79. I. पमे इन्द्र for इन्द्रे इन्द्रजय suggested by the other Mss. and previous
references.
81. I. इन्द्रे इन्द्र for रुद्रे रुद्र suggested by J. and the other Mss. and
reference.
86. I. J. प्राकारमस्य गृहस्या for प्राहारकाह्यग्राह्योश्चा suggested by the
other Mss., G. H. गृहारामाखग्राह ।
87. (1) J. omits lines 87—89.
(2) G. स्थानीयानि, H. स्तानि B. स्थानीयाद्रे ।
(3) G. H. चतुष्टयेन्, B. चतुष्टयम् ।
88. B. G. H. एवं तु चाल्यं कृत्वा for the first pāda.
90. B. J. मूलस्य, I. मूलं च ।
91. J. वापि for चापि ।
92. I. J. यामे for ग्रार्ये suggested by the other Mss
94. B. वस्त्र, G. H. वस्त्रवस्तु ।

234 MĀNASĀRA
95. B. मूलेवाखधरा, G. H. मुहूर्तेवखधरा।
96. (1) I. रङ्गे for रत्न suggested by the other Mss. (2) I. मनन्दि, J.
हर्म्यादि for हेमादि. suggested by the other Mss.
100. B. चानले, I. J. धानिले।
101. I. हर्म्येषु कुञ्जरको, J. सौम्ये तु कुञ्जरा for सौम्ये कञ्जुकौरा (किनः) sugges-
ted by the other Mss.
102. I. वायवेण, J. बायव्येन।
103. G. मञ्चना।
104. I. '''' शुद्धि for शुद्धयर्थ suggested by J. and the other Mss.
106. (1) I. विद्यते for वित्तये suggested by reference and the other Mss.
(2) I. दास्यायामा, J. दासदात्या for दासदास्या suggested by the
other Mss.
108. (1) G. H. omit lines 108—109.
(2) I. वासस, J. वा अथ चालयम।
109. The reading कर्णिकार is suggested by chapter IX. 38, and the
sense.
110. I. लितश्वादि, J. गजमश्वादि।
111. I. J. रक्षावा for रक्षका suggested by the other Mss.
113. J. शृङ्गे वा for भृशे वा suggested by the other Mss.
119. I. नाम्यस्य वामके याम्ये, J. नामे वा वायव्ये बाह्यो for the first pāda
suggested by the other Mss.
120. I. G. H. कृत्वा, J. कुर्यात्।
123. For हर्म्ये, J. सौम्ये।
124. For लयमेव च, J. राल्यं भवेत्।
126. B. शस्त्रा, I. J. शास्ता।
127. I. वेदि, J. वेणु, G. वैघ, H. धनुः for धेनु suggested by the other
Mss.
128. (1) I. सार्ध for सत्य suggested by the other Mss. (2) I. चानर
for वानर suggested by the other Mss.
130. For याम्या, J. यमा।
133. G. पक्षि, I. J. मल्ल।
134. I J. वाय चेतसा for वायवे तथा suggested by the other Mss..

CRITICAL NOTES : CHAPTER XL 235
135. I. विषाद for विपदा suggested by the other Mss.
136. B. कर, G. H. कूल for कम्प ।
145. (1) For बाह्ये, J. पार्श्वे । (2) I. व्याघ्रा, J. व्याघ्रका, B. व्यापका ।
146. I. **** किता, J. and the other Mss. देवादीन् किराता ।
147. I. तन्नये विधि तस्यांशे, J. तृतीये वितथे चांशे, B. द्वितीये ।
148. I. leaves in a lacuna न्धि विग्रह ।
149. I. मंतानन्ते, B. J. संतावरखे ।
150. I. वादमम् for वाहनम् suggested by the other Mss.
152. I. धियते for वियते suggested by the other Mss.
154. I. पुरमान्वितम् for गोपुरपुरकान्वितम् suggested by the other Mss.
155. B. प्रभुचित्तोपशांतये ।
156. B. G. H. J. कुर्याद्दोपो न विद्यते for the second pāda.
157. G. आश्रित for आवृत्त ।
158. (1) B. हस्तैश for हस्तेन । (2) G. H. मुनोरेन्द्र करखे, B. रक्षां कंगं कृत्वा ।
159. (1) B.G. H. त्रिद्यैक । (2) B. वेष, G. H. वेना I. J. वेन ।
Colophon :—(1) I. गृह for हर्म्य suggested by the other Mss.
(2) I. नामैक चत्वारिंशो, J. नामचत्वारिंशो, B. पंचचत्वारिंश,
G. H. नवत्रिंशो ।

CHAPTER XLI
2. J. अधोध्या, B. C. चादित्यानय, G. H. अधिक्याक्ताय ।
3. I. शास्त्रार्थमन्त्रा for शस्त्रास्त्रमन्त्रसर्वां suggested by J. and the
other Mss.
6. (1) I. रथ्या, J. रथा, B. रथनु, C. रथ्यांनु, G. रधौनु, H. अघानु ।
(2) I. पाज्य, J. पार्श्वं, C. पार्जे, G. H. पस्त्रांनु ।
(3) B. राजसु, C. राज्यं तु, I J. राज्यात् ।
7. (1) I. कोशार्थं, J. and the other Mss. कोशाह्य ।
8. (1) I. पतिश्चै, J. भुतां चै ।
(2) J. मुखाः, I. मुखं ।
9. J. राजा यस्य च नास्ति वै, the other Mss. नरजायस्य नास्ति वै ।
10. J. पञ्चाङ्गानि ।
11. (1) B. C. J. H. लक्षार्थं, I. रक्षार्थं तत्राधिपतिः, see line 14. (2) I.
सताशत, J. शतपञ्च the appropriateness of which is suggested by line 14.
12. I. J. स्तोत्र for पल्ल suggested by the other Mss. and reference.
13. (1) For तं मरीश, J. तानि च ।
(2) For निषदन्ता, G. H. बदन्ति, J. B. षट्दंतावलयस्तथा, C. षडंतं
वशमेवच ।
14. I. पति, J. पश्चैव ।
15. G. H. स्यानामध्या, B. तार । C. omits this line.
17. B. सर्व, C. सार्धलक्षद्वयं तत्र, I. J. लक्षण ।
18. I. द्वे for मे, C. चतुष्टयं ।
C. omits lines 19 and 20.
19. (1) I. सांशं, J. साश्वं ।
(2) I. भुजां, J. गजां ।
20. (1) I. धिरास्सर्वै, J. भिरासेव्यो ।
(2) I. ध्याष्ट, J. ध्यश्च ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLI 237
23. I. वाराङ्कनम्, J. वाराङ्गनाः।
28. (1) I. कर, J. काश्यः for कः suggested by the other Mss.
(2) I. शं च for शश्व suggested by J. and the other Mss.
29. (1) I. J. यभ्यो द्विपादायङ्ग, G. H. एकोनवा द्वोपादात्ता । (2) compare
तन्त्राधिपति (lines 11, 14) in connection with the inferior kings अस्त्रग्राह
and प्राहारक and तन्त्र alone (lines 17, 21, 23, 26; 31, 34, 39) in connection
with पट्टभाज्, मण्डलेश, पट्टभृक् and पार्ष्णिक as also in connection with the
kings superior to the latter, namely नरेन्द्र, अधिराज and चक्रवर्तिन् ।
30. (1) B. आयुधादि । (2) J. वहिनश्च, B. बहुनाश्चा, C. वभूनश्चा ।
31. (1) I. न for the first च suggested by J. and the other Mss.
(2) C. नवलक्ष for दशन्तथा ।
32. (1) I. र्थं, J. र्था । (2) I. प, J. श्चे ।
33--36. The reading तन्त्राधियाः for the second pada is suggested
by line 29. J. नरेन्द्रेश्व द्वि, I. नरेन्द्रवन्द्य ।
37. I. J. सदशो for सदृशः suggested by the other Mss. and the sense.
39. I. तन्वादि for तन्त्रादि suggested by the other Mss. and the sense.
40. I. शङ्कं, I. J. पद्मं ।
41. (1) I. परमां for परार्था suggested by J. and the other Mss.
(2) तन्त्राधियाः is suggested by line 29.
42. I. (1) सतद्धि for सतान्धि suggested by J. and the other Mss.
(2) I. चि for कुत्रेण suggested by J. and the other Mss.
45. (1) J. शाखादौ .......... for समशाखादि ।
(2) I. .......... घौर, J. स्थिराथर्म ।
46. I. धनाड्या, J. धनाढरः ।
47. (1) I. म्ख्य, J. ख्यो ।
48. (1) J. सत्य for सर्वज्ञः । (2) I. नर, J. द्विज । (3) I. शक, G. H.
द्विज, J. गुरु । (4) I. सुरैः, J. सुखौ ।
49. B. नौति for कीर्ति ।
50. For साम्राज्य, J. साम्यादि ।
51. I. दुद्य, J. सक्षुद्रभूमामृताम् ।
Colophon :—(1) I. B. C. H. J. राजलक्षण for राजाङ्ग as suggested by
the opening line.
(2) I. द्विचत्वा, B. G. H. पट्ट, C. omits this, J. एकचत्वारिंशो ।

• ध = कालेनक्रोध.

Line 28:
"21. I. वाधि for सार्थं suggested by the other Mss."
Wait, look at "21. I. वाधि for सार्थं":

• "21." - wait, is it "21."?
  Look at the number: '2' followed by '1.'?
  Wait! The first digit has a curl like '2', but look at the second:
  Wait, is it "20." or "21."?
  Look at the numbers in the list:
  Line 2: 3.
  Line 4: 4.
  Line 5: 5.
  Line 6: 6.
  Line 7: 7.
  Line 9: 8.
  Line 10: 9.
  Line 14: 11.
  Line 16: 13.
  Line 18: 15.
  Line 19: 16.
  Line 22: 17.
  Line 24: 18.
  Line 25: 19.
  Line 28: 21.
  Yes, 21.!
  Wait, what is the first word after "21. I."?
  "वाधि" or "बाधि" or "चाधि"?
  Look at the letter:
  It has a loop on the left: व or ब or च?
  Wait, compare with

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLII 239
22. I. स्वामिकात्यैरके for म्यमात्यैरपो suggested by J. and the other Mss.
23. J. भ्योन्यायवर्जितः, G. H. न्यायविवर्ज्जनाः, B. जात्यादिवर्जितः, for भौमेपि-
र्बाजेतम् ।
24. (1) I. विशिष्टेन for विशिष्टोसौ suggested by the other Mss. (2) I.
धरेश्यवा for धराध्यया suggested by the other Mss.
25. (1) I. धर्माधर्पत्तिस्या for अर्धमण्डलस्या suggested by the other Mss.
and the sense.
(2) I. संश्रितम् for संश्रितः suggested by the other Mss.
27. (1) For धिपतिः श्रोमाने, J. र्थाधिप शूरश्चे ।
(2) I. श्रितम् for ष्ठितः suggested by the other Mss.
31. (1) G. omits lines 31—34.
(2) J. B. C. H. स्वयंजन for सञ्जन । (3) C. धना for रक्षा । (4) J.
निकेरे, B. मंडले ।
32. I. प्राका for प्राहा suggested by the context and the other
Mss.
35. (1) J. B. C. G. H. लाढां for लानां । (2) I. श्रोत्र for सोस्र
suggested by the other Mss.
(3) C. notices here—अस्मिन्स्थले षट्पत्रं न्यूनं, but continues the
chapter to the end except the line 36.
36. (1) I. अधिराज्यं च । (2) J. नरेन्द्रं वा । (3) प्रविचारक (without
distinction) does not suit the context, because in chap. XLIX these
first five classes of kings are stated to put on different kinds of crowns.
37. I. कक्ष for कस्य suggested by the other Mss.
41. (1) I. leaves in a lacuna सनिर्यूहं suggested by J. and the other
Mss., C. सनिर्व्यूहं ।
(2) C. G. H. कल्पवृक्षसतोरणं, I. J. सूर्यकल्पस्य तोरणम् ।
44. I. प्रासादक for प्राहारकस्य suggested by the other Mss.
46. (1) I. नृप...., J. निर्बाध । (2) J. भूपालेभ्यो ।
48. (1) G. H. omit lines 48—50.
(2) B. C. J. शासनानां, I. चासन ।