मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIV 207
379. B omits lines 379-381.
380. C. हल्प। In line 374 the name is again हर्म्यं।
382. C. रस for षड्।
384. I. महतशिखेन, J. परितोद्वयं।
385. (1) B. चलत, C. चांपत for चावृत। (2) I. C. भूवरा, B. भूपरा, J.
भूवृता। (3) I. भुवरानिन्द्र।
386. I. कल्पे for कर्णे suggested by the other Mss., and the sense.
387. I. मेकर्द्विञ्चि, J. चैकार्द्विचै।
388. I. मसुकाख्य for भृङ्गारारूय suggested by the other Mss., and the
sense.
393. I. मांसं, J. वांसं।
394. I. J. C. वार, B. पाद।
397. I. द्विशैतञ्च च, J. and the other Mss. द्वयंशीकं तत्र।
400. I. तथा, J. तदायतम्। ललाटे is apparently for ललाटमण्डपं, because
in all the previous instances the measure of the area is followed by the
measure of the pavilion; compare lines 406, 409, 414 and 499 where the
reading is चूलिहर्म्यं।
401. J. चाग्रे, I. वाग्रे।
(2) B. omits the next 27 lines.
404. C. काप्रे for वाग्रे।
405. I. तददष्टा, J. षडष्ट।
407. B. C. भागोक्तं, I. J. मार्गांशकं।
408. I. J. वार for द्वार।
409. This is omitted by C.
410. J. भूगतं, C. सूत्रकं for प्रागतं।
411. J. क्रम, I. तु।
417. I. ....कम्, J. निम्नलिन्दकम्, C. मंडपानांतु लिन्दकम्।
418. I. J. चरं for द्वारं suggested by the other Mss., and the sense.
(2) C. विस्तारे चायतायतम्, I. J. विस्तारं चाथ दैवतम्।
419. J. तद्वि भागेन।

208 MĀNASĀRA
421. (1) I. चायामं for कुर्यात् suggested by the other Mss., and the
sense. (2) J. भूवरि, I. ध्रुवलिन्द्रकम् ।
422. C. J. खण्ड for कक्षे ।
423. C. देवनाराम, I. J. देवतारं for देवारामं suggested by the other
Mss.
424. I. यत्.... J. यज्ञनार्थ ।
425. (1) I. शुभ, J. हुत । (2) C. J. मण्डपयोग्यकम् ।
426. C. नाटकाहितम् ।
427. C. तदेवकं for पूर्ववत्क्रमात् ।
428. C. omits त्रि ।
429. I. मेक for चैक suggested by the other Mss.
430. I. मर्त्य for मल्ल suggested by the other Mss.
432. I. पद्यां for पङ्क्त्या suggested by the sense and the other Mss.
433. I. बेदकम, J. वेदिका ।
434. (1) I. त्वोष्ण, J. दूदोष, B. एक । (2) I. प्रन्यास for प्रभ्यास suggested
by J. and the other Mss.
435. I. सर्वं for पक्ष suggested by J. and the other Mss. and the
sense.
436. J. नाय for न यु ।
437. B. C. युगांशेन, I. J. ते युष्मांशे ।
439. J. भ्रष्टका for भ्रष्टाष्ट ।
440. I. द्वित्रि for विवृ suggested by J. and the other Mss.
442. (1) B. omits this line.
(2) J. श्रहृयां, I. आवृतां for द्वयां suggested by the other Mss.
(3) J. मध्यमं for मण्डपं suggested by J. and the other Mss.
444. I. लिङ्ग, J. लिन्द for लिन्द्व ।
445. I. त्रंतु, J. त्रात्तु । (2) I. वामेन for वामे तु suggested by J. and the
other Mss.
446. This is omitted by all the other Mss. except I.
448. For कोष्ठं, J. कूटं ।
449. B, जन, J. जलं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIV 209
458. J. सम, C. श्रव, I. भव ।
465. I. मण्डपा, J. मध्यमा ।
466. B. C. पुरतः for पुरश्च ।
467. (1) I. कण्ठेष्ट for कर्णेष्ठ suggested by the sense and the other
Mss.
(2) I. repeats the lines 463—464 between 467 and 468;
this repetition does not seem to have any bearing here.
468. For विधानं विविधाननम्, J. वातायनं वा विधायकम् ।
474. B. मंडपंपं, C. तत्समं for षड्भागं ।
477. I. वनात् for वशात् suggested by J. and the other Mss., and
the sense.
478. B. चिश्रुपाथं, C. श्रोरूपाथं, J. I. श्रोरूपाथे ।
479. I. वेदा for देवा suggested by J. and the other Mss.
487. (1) J. तुल्या for तुला। (2) I. न्तु for र्थ suggested by J. and the
other Mss.
490. J. विस्ताराद्वे, C. विस्ताराष्टक ।
492. (1) I. हम्र्याङ्क for मण्डप suggested by J. and the other Mss.
(2) I. पञ्चाङ्गरङ्गकम् for the second pāda suggested by the other
Mss.
494. Between lines 494—5, J. repeats lines 491—492.
495. (1) I. तद्वि, J. and the other Mss. द्वित्रि । (2) J. भ्रमरा, B. भूपरा,
C. भुव वरा, I. भूवावृतलिन्द्रकम् ।
496. (1) I. दिक् for दिक्षु suggested by the other Mss. (2) I. J. द्वारख,
B. वारण, C. वारांकखं, भवेत् ।
497. I. मस्तिनास्ति for हस्तिहस्त suggested by J., and the other Mss.
499. J. चूलो, B. भूत, I. चूल ।
501. I. प्रसाद, B. प्रासाद, J. प्रपादि ।
502. I. प्रभां for प्रपा suggested by the other Mss. and reference.
503. I. J. नाटकाविस्तरं पञ्च, C. नाटकं वा प्रस्तरं स्यात् ।
505. (1) I. संद्यु, J. कैयुं । (2) I. प्रभा for प्रपा, see note 502 above,
14

210 MĀNASĀRA
506. (1) B. C. J. प्रनुखे, I. प्राङ्मुखे । (2) I. कले for कर्णे suggested by
the other Mss. and the sense.
509. B. J. वत्सराक्षरा, C. तत्स्यादपरोक्षरा, I. तत्स्वराक्षरा ।
512. I. हस्त for वास suggested by J. and the other Mss., and reference.
514. (1) I. omits lines 514—516, which have been preserved by
all other Mss. and are required here.
(2) B. C. वार, J. वारे ।
518. I. नयांशं for न वासं suggested by J. and the other Mss.
520. I. चाष्टनिर्ग for चेष्टदिग्ग suggested by J. and the other Mss.
521. (1) I. ष्टद्वा', B. C. द्वारष्टां, J. द्वादशा । (2) B. C. वाटकं for वारकम् ।
522. (1) I. J. द्वित्रि, B. C. द्विभागेन तु । (2) I. वांशं for वासं suggested
by J. and the other Mss; compare, note 518.
524. B. C. J. विस्तारायामं, I. विस्तारमायतं ।
525. (1) I. कतां for कैकां । (2) C. मंडपं चलिन्दकम् ।
529. (1) B. मानकं, C. तारकं, J. सवारकं for वारकम् ।
532. I. ....स्त्वात्तु, J. and the other Mss. सूत्रं तु ।
533. I. स्त्रिविशाल, B. त्रिविशाल, J. श्रीबिशाल ।
534. B. पंच for यतः ।
536. (1) समा for बासमा suggested by J. and the other Mss.
(2) I. मुदौ, J. मो ।
537. B. पृष्ट वारं च, C. पोरं च ।
538. (1) I. J. वॉर, C. पोर । (2) I. हरितः for परितः suggested by the
other Mss.
539. I. मंस for वांस suggested by J. and the other Mss.
541. (1) I. J. एकं for एवं suggested by J. and the other Mss.
(2) I. J. नामस्य, B. मानं स्यात् । (3) I. J. पञ्चसा for पचना, B. पंचमा ।
Compare line 545, वैश्य seems to be a misreading for ब्राह्मण, who is not
mentioned at all.
542. C. J. दीर्घे तु for दीर्घेषु ।
543. C. अन्यत् क्षत्रिय, I. J. अन्यक्षुद्रं ।
546. (1) I. J. स्त्रि for चि, B. वि ।
(2) B. मिष्ट दिग्गत, C. दोर्घगत ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIV 211
547. B. J. जाति, I. यनि।
550. For माभा, J. चाभा।
551. I. J. युक्तं for युक्त suggested by the sense, and the other Mss.
553. B. C. J. तदेव for त्रिवक्त्रं।
554. I. मौलिकं.........for षण्मुखं मैरालकं suggested by J. and the other
Mss., and the sense.
556. J. C. सर्वे for सर्वं।
557. (1) C. सर्वाश्रं, I. J. समश्रं वायुधायामं for समश्रं वायनायामं suggested
by the other Mss. and the sense. (2) B. C. यथा for युग्म। (3) C. भित्तिकामं।
560. B. C. मध्ये, I. J. मुख्ये।
561. B. सर्वेषां for सर्वाङ्गं।
563. (1) B. J. यथागारं।
(2) C. द्विगुणाद्यदं दायतं, I. J. द्विगुणात्येर्थकायरतम्।
565. I. खर्पंट for खर्वट suggested by the other Mss. and reference
(see chap. X).
567. I. मर्गेन्तु for मार्गेषु suggested by J., and the other Mss.
568. I. प्रभाङ्गं for प्रपाङ्गं suggested by the other Mss. and reference
571. I. तुस्त्रं क्षित्रेविशाशुद्रकं, J. शूद्रेविशाञ्चाक्त।
575. I. J. चोक्तद्विप्रजात्यादिचोक्तं।
576. B. J. सर्वथा, I. सर्वदा। (2) B. J. मीयात्।
Colophon :—I. पञ्चत्रिं, B. एकोनचत्वारि, C. leaves this in a lacuna, for
चतुस्त्रिंशो, suggested by J. and the context.

CHAPTER XXXV

1. H. भूपतौ for भूसुर ।
2. I. सर्वत्रामवि, for सर्वोन्नामपि suggested by all other Mss.
3. (1) G. दंडक्त। (2) C. प्रस्तरं for स्वस्तिकं । (3) H. वर्धमानश्च पद्धविबं ।
4. I. C. वर्त for वर्ध suggested by the other Mss.
5. B. सर्वेभ्यः for समारभ्य ।
6. C. omits lines 7—10
7. I. त्रिरांशं for कराग्तं, J. करान्तं ।
8. B. नच for सप्त ।
9. (1) C. द्विहस्तारं for करान्तं, । (2) B. पाथर्थ, C. पादार्थ, H. पार्थ G.
   पादात्यर्थ, J. पादाध्यर्थ for सप्तथा ।
10. I. J. C. स्यार्धा for दस्ता suggested by B. G. H.
11. This line is missing in all Mss. except G. H.; obviously it is
    necessary here.
12. I. C. स्तिकर्मैणलिङ्ग for स्वस्तिकं मौलिकं suggested by the other Mss.
13. I. C. त पदा for च तप suggested by the other Mss.
14. I. C. चन्तं, B. C. H. चार्थे, J. दार्थे ।
15. (1) I. वापिका, J. वोथिका, H. वाका, B. वेदिका, G. वाधिका ।
16. (1) H. वावधि for वा समाधिक्स्यं । (2) G. शालायांच for शालायामं ।
17. C., the first pāda, and H. the second pāda, leave in lacunæ.
18. I. चोद्यम् for the last word supplied by the other Mss.
19. B. omits lines 25—29.
20. I. निति, J. भक्ति, G. H. भिक्ति, C. विस्तारद्विगुणोन्नतम् ।
21. (1) C. G. H. चादिभूमे, I. J. यदिभुति ।
    (2) I. पादादि J. पादादोन्र । (3) J. omits षट् । (4) G. वषत् for षट् ।
22. J. दशांशं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXV 213
29. (1) B. अत्यंत, G. अत्यर्द्ध, H. अर्द्ध, I. J. अध्यर्ध obviously for अध्यर्धे ।
(2) I. मूर्ध्वं, J. चार्धं । (3) C omits the last word.
30. I. C. leave the first pāda in a lacuna, which has been preser-
ved by all other Mss.
31. (1) I. मस्त्यक for मस्तक suggested by all other Mss. and the
sense. (2) C. शिरेर for शिखे, and omits the second pāda and then notices
अस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं, but refers to it later.
32. C. omits वैश्य ।
34. C. यौधानां, G. H. बौद्धानां, I. J. सौधानां ।
36. (1) B. omits lines 36—153.
(2) I. जात्य ह for जात्यादि suggested by the other Mss.
37. C. G. H. चूल for चूलि ।
40. I. शालायत् for शालायाः suggested by the other Mss.
41. I leaves here the second pāda in a lacuna, which has been
preserved by all other Mss.
42. I., for the first pāda, the second pāda of the preceding line.
43. I. बेदा for देवा suggested by J. and the other Mss.
44. (1) I. G. H. शालायां, J. शालायाः । (2) I. leaves the second pāda
in a lacuna, which has been preserved by all other Mss.
45. I. द्विजात्यादिति सर्वेषां for शालायामे तु वासं च, J. मेत मासं, C. नामेकं
वासं ।
46. I. यं स्यामोटद्वारमभिस्रृतम, J. शालायां सव्यवासं प्रकल्पयेत्, C. सर्वेषां
सव्यैतुर्पासं, G. सव्ये ।
47. I. omits lines 47—49, and J. omits lines 47—48. These are
necessary here : the description of the दण्डकशाला is given here, which
would have been otherwise missing. This passage has been preserved
by all other Mss.
50. I. खपति for स्वस्तिक suggested by the sense and the other Mss.
51. I. अनन्तु, J. अन्ये तु ।
53. C. च विना, I. J. चैकनाशनम् ।
54. C. leaves this line in lacunæ.
55. G. H. मौलिकं तद्बुदौ, J. I. मौलिकांन्तमुदौ ।

214 MĀNASĀRA
56 I. वृत्ये ऽ for प्रत्यगु suggested by the other Mss.
57. (1) C. G. H. अज्ञानेन, I. J. आग्नेयेन। (2) I. भांगश्च सर्वतोदयम् for
योऽरुचेत्सर्वदोषकम् suggested by the other Mss.
58. J. G. H. च, I. वा।
59. J. अध्यक्षशं, C. अध्यक्षकानां तु सर्वे, I. G. प्रत्यक्षाक्षं, H. अस्ययाबातु।
60. G. H. क्रियात्मकम्, C. त्रिशास्तकम्, I. J. कियान्तकम्।
61. I. मोरितम्, J. and the other Mss. चोक्तवत्।
62. I. संयोगयन्तु, J. and the other Mss. संयुक्तं तत्।
65. I. मेवमुक्तानि पण्डितैः, (which is the second pāda of line 69 omit-
ted by I.), for संयोगं वर्द्धमानकम् suggested by all other Mss.
I. omits the next four lines which are obviously necessary
and have been preserved by all other Mss.
66. J. परित्याय च, G. H. ......पर्य च, for the last expression.
68. G. H. शूर्पकं, C. पूर्व्वकं for दीपकं।
69. G. H. चतुर्मुखे।
72. (1) C. G. H. घनसन्धि obviously for प्रसन्धि, I. J. अनुसन्धि। (2) I.
सन्धि च for सन्धिश्च द्वि suggested by J. and the other Mss.
73. I. दिशालं for द्विसन्धिः suggested by the sense and the other
Mss., G. H. द्विद्वि सन्धिः।
74. I. षट्द्वि सप्तविशालाच for षट्सन्धिः सप्तशालाश्च suggested by the
other Mss. and the sense.
75. C. भूपानां, G. H. भूमनाम् for भूमिकम् ।
76. I. अधिराज; J. अधिराज, G. H. आदिराज।
77. C. बककादि for the first expression.
79. J. दण्डकादि चतुष्टयम्, I. दण्डकास्वस्तिकात्तम् ।
84. I. पतश्च, J. पथ च ।
86. I. दगडका, J. दण्डकं।
89. I. विस्तारमे J, विस्तारे चै, C. G. H. द्वेक।
90. (1) G. H. दृष्टदिग्गतभागं for the first pāda; C. omits this line.
93. I. चेष्टकादि, for वेदिकाद्यै suggested by J. and the other Mss.
94. J. वतिका, C. पतिका, G. यामिका, H. पदिका for प्राकारा suggested
by the other Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXV 215
96. (1) I तद्....स्यो for ललाटे द्वितयस्यो suggested by J. and the other Mss.
(2) I. गण्य, J. and the other Mss. खण्डित ।
97. (1) I. J. पण्डि, C. पिण्डलाशल्यकं । (2) I. जनाष्टकम् for the last
expression.
100. (1) C. G. H. मुख्य for मूले । (2) I. J. वार for द्वार, C. पार ।
101. I. J. द्विनेत्रे obviously for द्विनेत्रा ।
107. For यथामूलंतु, J. द्वारंमूलाग्र ।
108. (1) वासनं द्वि for वासं तदंश suggested by the other Mss.
109. I द्विशमेकसमा, J. and the other Mss. वंशाग्रे रङ्गसं ।
110. C. J. G. H. प्रतिस्थाणै ।
111. (1) G. H. मध्यात्तु । (2) C. omits the second pāda.
112. I. अथैं for अथैनं, G. H. चायते तेन ।
113. C. वासमेक ।
116. C. द्विचतु for द्विचतुर्भाग ।
117. (1) C. G. H. मुख्य for मुख । (2) C. G. H. द्विचतुर्भागतदायतम् for the
last expression.
120. (1) G. H. omit चैक । (2) C. द्विवि for द्वि ।
122 I. स्तम्भान्, J. स्तम्भं ।
123. I. J. सार, C. H. वार, G. पार, and द्वार in the other Mss.
124. I. जमा for जाल्य suggested by the other Mss.
127. C. G. H. द्विवासं for वा वासं ।
130. C. तत्परितः कुड्यसंयुक्तं व्याघ्रिवातायनतुवा ।
133. C. चतुर्दिक्षु समायुक्तं for the first pāda.
134. C. G. H. खरण्ड for कण्ठे ।
135. (1) I. शालकूटा, J. कूटशाला । (2) I. भूषण, J. भूषित ।
137. C. G. द्विभागं, I. J. त्रिभागं ।
140. I. जनारकम् for जनार्हकम् suggested by the sense and the
other Mss.
141. I. C. द्विशं, J. G. द्वंशं, H. वंशं ।
142. C. G. H. द्विचतुर्भागेन ।
143. I. स्या द्विद्विभागेन नैऋते for स्याच्चतुर्भागेन योजयेत् suggested by the
sense and the other Mss

216 MĀNASĀRA
144. C. इच्छैकैकं ।
145. I. J. leave, in a lacuna दण्डकं स which has been preserved by
the other Mss.
149. I. द्या........द्वा for द्यावृतांशेन द्वा preserved by the-other Mss., J.
वृतं लिन्द्रं ।
151. (1) I. पतन्तु, J. पत्रत्तु । (2) I. J. मण्डपं for दण्डकं ।
155. B. C. द्विभागं for भागं ।
156. I. G. पुनः for बुधः suggested by the sense and the other Mss.
157. I. सद्दि, J. द्विदि ।
158. I........दिवस्त्रिय for निव।सत्रय suggested by J. and the other Mss.
163. C. H. मंडपानां for दण्डकानां ।
165. (1) H. omits ष्टांशेन प । (2) G leaves this line in lacunæ.
166. (1) I. J. मुखे, I. B. मुख्ये । (2) I. तत्समंवृप, for समं पृष्ट ।
167. G. वशात, I. वसात ।
170. I. गुणांशके for गुणांशकम् ।
172. (1) I. मपि, J. मेक ।
2) B. गज्यातु, C. तत्र रास्यानुवर्तते, G. राज्ञा(श्या)नुवर्त्तन्ते, H. राज्यानुवर्जते ।
173. (1) B. गृहिक्षोनां, C. गृहीत, G. ग्रहव्यह, H. गृहग्रह ।
174. I. पूर्वस्य, J. पूर्वदिक् ।
177. B. J. ग्राह, C. ग्रहा, G. leaves this in a lacuna.
178. J. न कुर्यात्, I. कुर्यात्; the sense demands a negative particle.
179. I. J. द्वि, for दु ।
184. I. च, J. क्ष ।
186. (1) B. मज्जु, C. G. H. ऋजु for दिक्षु ।
(2) For चतुर्भागेन योजयेत्, J. शयितेष्वपि, C. वास्तु वृषभांशयुतेष्वपि ।
187. For यन्माने, J. यन्मासे ।
190. J. पुरुषं for शयनं ।
191. I. J. युद्यम् for यतम्, C, लयं ।
192. I. तत्पध, B. तत् पठद्विशि, G. प्रसिद्धिरिच्छिरं, C. पधिश्रिर, H. पृथ्वोष्ठिर ।
194. I. J. वाराह, B. तारं वि ।
195. B. G. H. मेष्ट for मेषु । (2) B. पादोत्सेदांश., for पादाद् वेदांश
चोर्ध्वके ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXV 217
196. B. C. G. H. मेढू for कुक्षि।
198. J. वेदांशं, for वेदान्तं ।
209. I. वा स्यात् for या सं ।
210. (1) I. वंशानाञ्चा, J. विशालाक्षा । (2) J. मध्ये for देशे ।`
211. (1) I. J. ...........दृष्टां for दृष्टावृतां supplied by the other Mss.
(2) I. J. धूपवलोन्दकम् for the last expression suggested by the sense and
the other Mss.
212. (1) I. J. द्विं for द्वा, B. त्रिं । (2) G. कण्ठे तु for कर्णेषु ।
213. I. J. द्विं for द्वयं ।
214. I. J. वृत for प्रति suggested by the sense and the other Mss.,
B. पृष्ठ, G. पृथु ।
216. I. तेत्यपि वीक्षणम् for त्येतु विचक्षणः suggested by J. and the
other Mss.
218. For द्वादशांश, J. दशभाग ।
220. For त्रिभागेनैव, B. G. H. द्विभागेन ।
221. B. वाससा for वासनान् ।
227. I. द्वय..........यम्, J. इचद्वयंत्रियकम्, B. G. H. द्वयो द्वयोः ।
228. I. J. मेकहिं, J. चैकद्वयं ।
229. (1) I. वर्ग for वक्त्रं suggested by the sense and the other Mss.
(2) I. रमेकहिं, J. रं चैकद्वयं ।
230. I. मङ्गुष्ठे, J. कोष्ठे ।
231. I. J. देवं पूर्वोक्त, for तू पूर्वोक्तानां तु suggested by the sense and
the other Mss.
232. I. त्रिंशदायतेष्यपि for तस्माद् द्वंशाधिकायतं suggested by the other
Mss.
233. For भागे, J. पाश्र्वं ।
235. I. सर्वे for शेषं suggested by J. and the other Mss.
236. (1) I. J. मत्यं for मध्यं suggested by the other Mss.
239. (1) G. H. omit lines 239—240.
240. For कारं, B. C. तारं ।
241. J. शालायाः ।

218 MĀNASĀRA
243. For वृतां, G. व्रतां ।
247 B. G. H. खंडं for कक्षं ।
249. I. वक्ष्यते चतुरालयम्, (which is the last part of line 252) for
देवतानां च योग्यकम् suggested by the other Mss.
250. I. omits lines 250—252 which have been preserved by all
other Mss. and do not appear to be out of place.
251. J. न कुर्यात् ।
253. J. G. दशके ।
255. I. तथा for नन्द्या suggested by reference and the other Mss.
256. I. दमा for कमा suggested by the sense and the other Mss.
257. I. लेचैव for छायामं suggested by J. and the other Mss.
258. For तु, J. च ।
259. (1) I. पश्चमे for पश्चिमे । (2) I. दिव्यं for दोषं suggested by the
other Mss. (3) I. द्वित्व for तद्व suggested by the other Mss.
263. I. ता for चा suggested by J. and the other Mss.
264. For तत्त, J. वं ।
265. I. J. B. C. H. वार, G. पर, for द्वार ।
266. For द्वियोगं, J द्वयैकं ।
277. J. omits lines 277—279.
280. I. दृष्टेदीर्घो for चेष्टदिक चा suggested by J. and the other Mss.
283. I. J. विन्यस्य for विन्यासं suggested by the other Mss.
284. B. C. omit lines 284—288.
288. G. भिंत्या, A. भंत्त्या ।
289. (1) I. तु for शम suggested by J. and the other Mss.
(2) G. repeats the lines 290—291.
292. J. मोशके for मंशके ।
293. (1) B. C. H. J. प्रच्छा, I. पश्चा । (2) B. H. C. सप्रच्छा ।
295. B. G. खंडं for कक्षं ।
298. (1) G. देवे दशांशकं for the first expression । (2) C. विसृतांकक्षामतं
for the second pāda.
302. G. समारभ्य ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXV 219
309. (1) I. तमा for तः शा suggested by the sense and the other
Mss. (2) J. भामतः for the last word.
313. B. C. G. H. चैव, I. J. चैशं ।
318. B. C. J. G. H. दंडकं for मण्डपं ।
321. Between this and the next line I. adds तत् पृष्ठे च परितो मण्डपं
मध्यम।ङ्गूखम् which is apparently a confused form of the line 165 and
is uncalled for here, it, then, repeats the line 323.
325. I. वर्गस्य सा for वर्गाख्यं चा suggested by J. and the other Mss.
326. B. omits this line.
327. C. लतैः, G. पतै, I. J. तलैः ।
333. J. कूटशाला for पञ्चभूमि ।
334. I. द्वभूमिकं भवेत् for तु त्रिभूमिकम् suggested by the other
Mss., J. त्रिांत्र ।
337. (1) B. चैक, I. J. चैव । (2) J. प्रधान for प्रासाद ।
339. B. C. G. H. द्विभागैकं ।
342. B. C. G. H. J. मण्ड for कर्ण ।
354. C. I. भवं for भवेत् suggested by J. and the other Mss.
358. I. शेषां for षोड suggested by J. and the other Mss.
359. I. भद्रकम्, J. लिन्द्रकम् ।
B. omits lines 362—365.
362. I. मध्ये पूर्वे तु for मध्यसूत्रात्तु suggested by J. and the other Mss.
363. I. वृत्तमान, J. वर्थमान ।
366. I. द्वि, J. त्रि ।
370. I. पञ्चमे for पश्चिमे suggested by the sense and the other Mss.
372. (1) I. नैऋत्ये नवभूमिकम्, which is the second pāda of line 375,
for सर्वालङ्कारसंयुक्तम् suggested by the other Mss.
373. Lines 373—376 are missing in I. but they have been pre-
served by all other Mss. and are required by the context and the sense.
379. I. प्रत्यङ्गतस for प्राक्प्रत्यग्गत suggested by the other Mss.
381. I. सेनम् for सोपरि suggested by J. and the other Mss.
382. (1) B. J. द्वारोपमे ।
387. चेत्, J. च ।

220 MĀNASĀRA
388. I. गृह, J. कूट ।
389. J. द्वारे च तत् ।
391. For विविधं, J. विविधा
392. I. J. चारोहन्तु, other Mss. चारुह्यार्थ obviously for चारोहणार्थे ।
394. I. प्रोक्तं मानमेनं for वर्धमानमुक्तं suggested by J. and the other Mss,
395. (1) I. आयामे for आयादि suggested by reference and the
other Mss.
(2) I. adds नगरलक्षणम् which is the title of chapter IX but is
unsuitable here.
396. (1) I. J. चाय for चायं suggested by the other Mss. (2) I. स्वास्त
for स्वास्तु suggested by the other Mss.
398. I. J. न्मध्य for दृभ्यं suggested by other Mss., G. न्मध्यविमानेक्तं ।
400. (1) I. कम्बरी, G. किम्बरी ।
401. I. चारा for ज्ञाना suggested by the sense and the other Mss.
Colophon :- I. षट्, B. चत्वा, C. omits this, for पञ्चत्रिंशो suggested
J. and the context.

CHAPTER XXXVI
2. (1) I. विन्यस्या, J. विन्यासं । (2) C. खापनं for खानं ।
3. G. खर्वटे for खेटके ।
4. I. नदीचाक्ष, J. नद्यादि च ।
5. G. J. तेषांतु, I. शेषन्तु ।
6. I. चतुर्द for द्वित्रिद suggested by J and the other Mss.
8. (1) C. मथा, I. J. मया । (2) I. पादू J. पादो ।
9. (1) G. H. omit lines 9—11.
(2) J. रमा, B. C. तथा ।
10. J. omits this line.
14. C. शाधिक for श्यायिक ।
16. G. I. विवस्व ।
17. B. omits the lines 17—24.
18. J. विवस्वति, C. G. H. श्रावण खोपदं ।
19. J. C. जन्ते for जाते ।
20. C. अवाद्य for आपाद्य ।
21. I. दि, J. च, C. दिक्षु ।
22. J. याये for यमे । C. omits this line.
26. J. B. उदिते for उत्तरे ।
27. For कूप, J. वास ।
30. (1) B. omits lines 30—31.
(2) C. G. H. त्रयाणां, I. J. पितॄणां ।
31. C. गृहीतो, G. ग्रहणं, H. गृहण for गृहिखो ।
32. C. सुपे, G. मूपे, J. मृगे, I. मेषे ।
34. G. योग्यकम् ।
35. I. चास्वरे नान्ते, J. चासुरे नागे, B. चानले ।

222 MĀNASĀRA
38. I. स्वरे for सुरे suggested by J. and the other Mss.
42. G. ऋक्षालयं for चरक्षालयं ।
43. I. omits this line but it has been preserved by all other Mss.
and its inclusion is suggested by the ending of the chapter in a comp-
lete verse.
45. For चतुर्धा, other Mss. चानुचर ।
46. (1) J. omits lines 46–49.
(2) I. पृष्ठे for पूर्वे suggested by chapter VII.
50. I. दुश्चेन्द्रं च राजेन्द्रं for इन्द्रेचेन्द्रराजे च suggested by J. and
the other Mss.
51. I. अन्य for कन्य suggested by J. and the other Mss.
52. G. H. J. त्रे, I. न्द्रे in both the places.
55. B. C. G. H. अन्ये for चन्ये ।
60. I. द्वारं स for द्वारस्य suggested by the other Mss.
61. (1) J. परिहारार्थे । (2) I. सोधक for योजक suggested by the other
Mss. (3) C. G. J. तदा for तथा ।
63. I. च न्दृष्टष्टानाश्यत्, J. च दृष्टवा नाख्यात, B. कृष्यासदां, C.
कृपवानात्तंश्वां, G. कृपवानाश्वां, H. कृपवाननदात् ।
64. For दिनादो, J. धतिधौ ।
65. B. omits this line.
69. I. कण्ठित, J. कठैन, other Mss. कंठन ।
71. (1) I. चस्वरे, J. चासुरे । (2) I. स्मृत, J. स्थित ।
72. B. तोदाय, C. J. डोलाय, G. H. सोमया for सोपाय (न) ।
74. (1) J. नृत्तदाङ्गना । (2) B. I. योग्यार्थे, J. योग्यं तु ।
75. I. कूटाघा, J. कुक्कुटा ।
76. I. मेषस्यान्तं, J. मेषावासं ।
77. वार्थ is obviously for तुर्य as suggested by the context.
79. C. नोत्व, H. नित्यारागपद, G. नतारांतं पद ।
81. J. स्नान ।
83. (1) J. चैव वर्णानां for सर्वेषां । (2) I. leaves the second pāda
in a acuna. (3) J. पक्षयेत्क्रमात्, for मुख्यं वा कल्पयेत् सुधीः suggested by the
other Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXVI 223
84. (1) Compare लेापवास in line 92. (2) B. शेतवन, C. चेदना,
G. H. वेदना for घनार्थाय ।
(3) J. omits lines 84-85.
86. (1) B. अंतः, C. अनंत for अन्यत् ।
(2) I. J. यक्ष्मत् for पक्षालयक्रमात् supplied by the other Mss.
87. B. मालाभ्यंत, C. मालायाद्य, G. H. मालास्यादि for माल्यार्थे ।
88. I. किया, J. कुह ।
90. J. वापि for द्वारं ।
92. लेापवास is suggested by line 84.
93. I. कत्रशोषाख for कर्तृर्षिमुखा suggested by J. and the other Mss.
94. (1) I. शि, J. सोम । (2) J. विशाल, B. विह्व(ा)य, for विहार ।
95. H. मय, G. धय for ह्य ।
96. (1) I. leaves in a lacuna अन्यदखिलं ।
Colophon :-B. omits it altogether. C. has a lacuna for the number,
I. सप्त, J. षडिं व for षट्त्रिंशो suggested by the context.

CHAPTER XXXVII

1. (1) B. D. omit this chapter.
   (2) C. नराणां, I. J. गृहाणां ।
2. I. कियतात् गृहम् for क्रिययान्वितम् suggested by the other Mss.
3. For तत्र, J. शब्द । (2) I. समग्र, J. समाश्र ।
4. C. G. H. J. संयुक्तं for युक्तं वा ।
5. J. and the other Mss. यथासर्वै for विधानानां ।
6. I. कीत, J. कृत ।
7. C. G. H. I. गृहे च ।
8. J. चाङ्कुशार्पणमेव च ।
9. I. तथा, J. ततः ।
10. C. G. H. J. पक्षालनं कुरु for प्रक्षालनक्रिया ।
11. I. विधियत् चमनं ।
12. (1) C. omits lines 31-32.
    (2) J. ब्रह्मादीन् नवकुम्भैश्च ।
13. I. पूरयेत्, J. पूजयेत् ।
14. (1) I. भक्ति, J. भर्तृ । I. (2) गृहिणो for गृह suggested by J. and
    the other Mss.
15. J. चायुश्रा for चायुता ।
16. J. omits lines 40-42.
17. C. बुधः, I. J. सह ।
18. I. संस्थानिश्च, G. H. शस्यादीन्, J. संभास्तां ।
19. I. प्रदिश, J. प्राग्दिशि ।
20. I. चाञ्चादिलाचरहम् for चाञ्च्चहं तिलम् suggested by J. and the
    other Mss.
21. G. H. omit it, C. has most of it in lacunæ.
22. C. G. H. विधान् for वितान ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXVII 225
59. I. लेपतः, J. लेपनं ।
64. J. भूत्या for प्रोत्या ।
66. I. चायान्तं चवा, J. चान्तं तलाबा, G. H. चांतं तदालया, C. पूरतं तस्मिन्
ख(स्थि)त्वा चरेत् ।
67. I. लक्षमोशते ।
69. I. प्रासायामि for प्रार्थयामि suggested by the sense and the
other Mss.
71. I. पश्चात् for दद्यात् suggested by J. and the other Mss.
73. C. तत्तत for तन्न ।
74. I. स्तपत्या च स्तन, J. स्वपत्नया च चाच ।
75. (1) I. J. ॰॰॰नाना for नानाभू supplied by the other Mss. (2) I. चरा
for चमरा suggested by the other Mss.
77. J. omits lines 77—80.
83. (1) I. लक्षण for भूषण suggested by J. and the other Mss. (2) J.
स्वयंततः for स्वहस्ततः ।
84. J. प्रत्यग्, C. प्राध्यं, for प्रातवान् । G. H. omit this line.
85. I. उक्तं, J. उल्का, C. उत्तांच्च ।
86. G. H. गुह्यव्रत चतुर ळिक्खिय ।
87. (1) C. J. रम्ये । (2) C. G. H. वंस्त्रादीन् ।
(2) I. इन्द्रसिङ्गे, J. दुन्दुभिर्भे ।
88. G. H. मानाख ।
89. I. यन्नितावश्वपतिवर, J. गच्छन्ति तावत्स्वपुरि परिसरे ।
Colophon :—I. षष्ट, J. सप्तत्रिंशो, C. leaves this in a lacuna.
15

CHAPTER XXXVIII

1. B. D. omit this chapter.
2. (1) Lines 10—13 are missing in the codex architypus but
   they have been preserved by all other Mss. and appear to be necessary.
   (2) G. H. J. दधै, C. दधे for देशे ।
3. For सूत्रस्य, J. सूत्रं स्यात् ।
4. I. वाथ्य for वाय suggested by J. and the other Mss.
5. I. सूत्रं तु, G. H. सूत्रातु, compare line 17.
6. (1) C. J. विदधे obviously for वितथे । (2) I. बाचके for पावके sug-
   gested by reference and the other Mss.
7. I. तदा for तथा suggested by the other Mss.
8. (1) G. H. omit lines 25—27.
   (2) C. सूत्रां तु ।
9. C. सुघोरस्य ।
10. I. मथा for पदे suggested by the sense and the other Mss.
11. G. H. सत्युपद्वार, C. तशत्युपद्वार ।
12. (1) C. omits lines 29—30.
    (2) J. देशे for शाले ।
13. I. सूत्रं तुद्वा, J. सूत्रातु वा ।
14. G. H. मुख्य, for मुखे ।
15. J. केचित्तु ।
16. I. जागर for जालक suggested by the context, the sense and
    the other Mss.
17. I. र्थे, J. थेा ।
18. C. G. H. ज्यालकं for द्वारे ।
19. J. omits this line.