मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CHAPTER XXIV
This chapter is lost in C.
2. (1) I. विस्तारोत्सेधगै......श्च, J. हर्म्यश्च, B. विस्तारं च विभागं च ।
(2) B. बुद्ध for पूर्ववत् ।
3. (1) B. चाष्टभागं for सप्ताधिकं । (2) J. समु, B. सप्तमंत्रये ।
5. B. second pāda, सार्धवेदांशांघ्रिकं ।
B. omits the next two lines, 6 and 7.
7. I. त्रिभंश for शकङ्घ्रि suggested by J. and the other Mss.
8. (1) J. omits this line. (2) B. काधिकम् for मङ्घ्रिकम् ।
9. B. omits the second pāda of this line and the first pāda of 12,
and lines 10, 11.
14. J. कन्धर, B. कारदि, for कान्तार ।
15. B. पतद्यो for दिक् ।
17. (1) J. omits lines 17—20.
(2) B. यद्य पूर्वैतने सर्वे for the first pāda. (3) I. त for त्स sug-
gested by B. and the other Mss.
18. B. कमलाख ।
21. B. omits lines 21—23.
I. पञ्च for मञ्च suggested by J. and the other Mss.
27. I. साङ्गा for नाङ्गा suggested by J. and the other Mss.
29. B. हाराक्षमंजिरं ।
31. I. कूटार्दि for कूटं suggested by J. and required by the metre.
32. D. J. द्विभागे तु for विभागं च ।
34. B. त्रिभागं मध्यभागिकं for the second pāda.
35. (1) B. नाशि । (2) I. अर्धं for चार्ध suggested by J. and the other
Mss.

MĀNASĀRA 157
36. (1) B. त्रिवायुक्तो। (2) J. चोध्र्वैंचोध्र्वं, B. चाधोर्धैकल।
(3) J. त्रितळात्। (4) I. चमलब्धकृतम्, J. प्रयोजयेत् for न्यसेत् supplied
by the other Mss.
39. B. शाला वा, J. शाला।
40. B. कपालेतु for कपोतान्तं।
41. (1) J. रोच। (2) I. क्षुद्रकपोत, J. कर्करीकृत, B. कुकलीकृत।
42. J. वंश, B. सवंश, I. विंशा।
44. I. युक्त for यत्त suggested by J.; B. यत्नतो परिकल्पयेत्।
45. J. मूलं स्यावृतलिन्दकम्, B. मूलस्यतृत्ति लिंगकं, I. J. मूलं व्यावृताकम्।
46. (1) J. एक for चैक suggested by J. (2) I. लिङ्ग, J. लिन्द्र for लिन्द।
47. (1) B. दूतरे for पद्धतलं। (2) I. प्रत्या, J. युक्त्या, B. कुर्यांच्च।
48. B, देवानां पादकोष्ठके।
49. (1) J. शिवश्चेन्द। (2) I. कक्षं for कुरु suggested by J., B. ब्रह्मा
विष्णुः शिवश्चन्द्रकादयः सहसंकुरे हर्म्यं पूर्ववत्परिकल्पयेत्।
Colophon:—I. पञ्च, B. षट् for चतुर्विंशो suggested by J.

CHAPTER XXV
2. भागं in place of मानं would make the line as in other chap-
ters, preceding and succeeding.
3. C. विमानांतं, B. विमानं च ।
4. B. भागोत्तानं च, C. वाखविष्णुषदंशं ।
7. B. C. सभागोर्ध ।
8. I. 'र्ध्व द्वादशांशं for पादोच्चं सपादांशं suggested by J. and the other
Mss.
B. and J. omit the next two lines.
9. C. वेदिखोच्चं द्वि ।
C. omits the lines 12—14.
12. (1) I. अत्य for मध्य suggested by J.; B. पत्यर्थे । (2) J. चोच्चं तु ।
15. B. C. J. भक्ति, I. भित्ति ।
16. B. भागितः, C. भागक for भागता ।
17. I. omits the second pāda of this line and the first pāda of the
next, which are necessary here.
19. (1) I. शेषंच for शेषांश च suggested by all other Mss. (2) B. C
अन्तरालकं, I. J. अन्तरालके ।
20. (1) I. वृद्धि, J. द्वित्रि, C. तु वि, B. च त्रि । (2) J. विशाकम्, I.
विशालतां ।
21. I. पाद for पाइञ्च suggested by J. and the other Mss.
22. I. लिङ्ग, J. लिन्द्र for अलिन्द ।
23. C. शारे for the first तले ।
27. J. द्वार for धार ।
28. I. ⋯जा for पञ्जर supplied by J. and the other Mss.
29. I. गारा for गारं suggested by J., C. भारं, B. कोष्ठमधिगारं प्र ।

MĀNASĀRA 159
30. B. C. J.प्रकथ्यते for the last word.
31. I. omits this line, which has been preserved by all other Mss.
and is required here by the context.
32. विधानकम् for विधान के suggested by J. and the other Mss.
C. omits the next three lines.
33. (1) I. कोष्ठा for कोष्ठं suggested by the other Mss. (2) I. J. लिङ्ग
for लिन्द।
35. I. omits the second pāda of this line and the first pāda of
the next, which are necessary here and have been preserved by the
other Mss.
38. I. B. C. संयुक्तं, for सप्ताङ्ग suggested by J.
39. I. J. वशे for वश।
40. C. तु विन्यसेत् for विमानके।
Colophon:—(1) I. षड्विंशो, B. एकोन for पञ्चविंशो suggested by J.
and the context.
(2) I. adds समाप्तः at the end.

CHAPTER XXVI
The codex-architypus opens the chapter with the heading अष्टतल-
विमा(धा)नम् । This fact would justify the assumption that originally all
the chapters bore the headings.
3. (1) B. omits this line.
(2) C. J. भक्ति, I. भित्ति ।
4. I. सूपा for भूका, and सूप for धूप, B. मूत, C. सुगांतं ; the readings
included in the text are suggested by J.
5. (1) I. J. जनस्य दूतप, B. कान्तश्च तप । (2) I. J. नका for सत्य sug-
gested by later reference and the other Mss.
8. B. स्याद्वांतरमिवांशकम्, C. स्यद्दारोतहिशवांतकं ।
9. B. विमानंतु, C. द्विभागेननंांतु for the first expression.
11. B. काष्टेहा द्विरुष्टधा, C. कोष्टिष्टद्वारा चतुष्टता ।
12. B. प्रोक्तं तथा ।
14. (1) I. पाश्र्वयो, B. तयो, J. द्वयो, C. तुयोदेव । (2) I. बिर्वि for द्विवि ।
(3) I. व for र्ध । (4) J. शालयुक्त ।
15. (1) B. एक मूल । (2) J. यत्तला for मूलतला । (3) C. leaves second
pāda in lacunæ.
16. B. कूटशाला प्रयोजयेत् for the second pāda.
B. F. omit here the remaining portion of the chapter except the
last 15 lines, but read them later.
18. C. शाले ।
19. (1) C. omits this line. (2) B. अर्धशाला for धनुशाला ।
20. (1) J. पतत् for शेषं । (2) J. मुव for भूका ।
21. (1) I. J. च for चा । (2) B. माषा for भूमि ।
23. (1) C. J. द्विभागं । (2) I. J. भाग for द्वारा, B. द्वारा ।

MĀNASĀRA 161
24. B. द्वि for त्रि ।
25. C omits the second pāda.
26. (1) J. रसांशेन for शरांशेन । (2) C. omits the second pāda.
30. C. सप्तांशकं for सप्ताष्टकं ।
34. C. J. तले, for तलं ।
35. (1) B. द्वादशां तस्य for द्वार्त्रिशांशकं तारे । (2) B. कान्ता J. कन्ता,
I. कान्तरे for कं तारे suggested by the other Mss.
37. C. leaves the second pāda in lacunæ.
38. C. मध्ये मध्ये द्विभागिकं for the second pāda.
40. (1) J. शालया, C. तद्वचामायन यदि वास्ते तु ।
(2) C. समावृतम् for सभद्रकम् ।
41. I. J. यत्ने for यत्न ।
42. C. तस्माद्देवि विशेषत for the second pāda.
43. C. शेषं पूर्ववदाचरेत् for the second pāda.
45. (1) J. चानुशालैश्च, C. शालु, B. चतुः ।
(2) C. समप्रभं for सभद्रकम् ।
46. C. शोभनशोल्यिमरीत के for the second pāda.
47. I. श्रेष्ठ तलं क्षुद्रतले, J. श्रेष्ठे म्यष्टे, C. omits the first pāda.
48. I. साङ्क for चाङ्क suggested by J. and the other Mss.
49. Between पञ्च and हर्म्ये, one phrase supplied by the other Mss.
is evidently lost in I. for which J. has सै................and C. शेकाश्च, B. सैकांशं ।
50. C. षवारं चाष्टहारेण तदई वशभित्वदं ।
51. J. कांघ्रि for मङ्घ्रि ।
52. C. सार्द्धवाद्विर्चते चोर्ध्वं मंच B. ऊर्ध्वमंचं त्रिपादं स्यात् ।
54. (1) I. वि for द्वर suggested by J., C. द्वयांशं । (2) C. भरखोदयम् ।
55. (1) C. द्विदंदं । (2) J. द्वया, C. त्वदेकैकं ।
56. (1) I. द्वि, J. द्वरं । (2) J. पादांधिकांघ्रिकम्, I. पाटांघ्रिकांसिकम् ।
(3) C. leaves the second pāda in lacunæ.
57. C. द्विपादं स्यात् त्रिपादमवसांशकं, B. स्यात्द्विपादं ।
58. (1) C. leaves the first pāda in lacunæ. (2) B. योनांशं for एकांशं ।
59. (1) J. भागं for वेदिं । (2) C. जल्ल for गल्ल ।
11

162 CRITICAL NOTES : CHAPTER XXVI
60. (1) B. C. षडांशकं for सपादं चांशकं । (2) I. दोष, J. शेष, C. शिरत्सेधं
निमोदयं ।
62. C. पूर्वोर्ध्वभागमूले तु for the first pāda.
64. C. omits the second pāda.
65. B. दांपत्य, C. कुर्यातस्तुव, I. J. यावर्त्येलिङ्गकम् for the last expres-
sion.
66. I. ऊर्ध्व for चोध्वं suggested by J., B. चोध्र्वमूर्ध्वं, C. षडांशेन चूत्रां स्या
न्मंडलांशकं ।
67. C. चित्रशालादि ।
68. J. नीड for तल ।
69. I. omits this line which is included in all other Mss. and it is
suggested by the fact that without this line the chapter would have
ended at half-śloka (verse).
70. J. शाला कूट कोष्ठैतु भूषितम् for the second pāda.
71. C. leaves the first pāda in lacunæ.
The four lines 71—74 are lost in J.
72. (1) B. कुट्टांग for कुटाङ्गम् । (2) C. leaves the first pāda in lacunæ.
73. C. क्रमे for क्रिया ।
75. B. बोरादि, C. कैसरादि for बेसरादीन् ।
Colophon :-I. सप्त for षड्डिंशो suggested by J., B. त्रिंशो ।

CHAPTER XXVII
The correct heading is supplied here by the codex-architypus;
compare the opening note under Chapter XXVI.
2. I. J. वखै for वत्न ।
C. omits the lines 3–5.
3. B. शेषखं चंडि for भूपखं तथा ।
6. I. अन्तरास्तकम् for अन्तरालकम् suggested by J., चांतकं तथा, C.
शांतवांशकं ।
8. C. omits the first pāda in lacunæ.
9. (1) I. J. वर्णे for वत्न । (2) C. leaves the first pāda in lacunæ.
B. leaves out the lines 10–14.
11. J. क्षुद्र for भद्र ।
12. I. कर्मित for कीर्तित suggested by J. and the other Mss.
13. C. विशाले for दर्शन ।
15. (1) I. उक्त for अल्प suggested by J. and the other Mss.
(2) C. leaves out the first pāda in lacunæ.
16. B. C. विशालकम् for गुह्यांशकम् ।
17. B. omits this line.
20. (1) I. लां तु for लान्तु suggested by J. and the other Mss.
(2) I. साष्ट, J. and the other Mss. चाष्ट ।
22. I. C. विप्रत for विवृत suggested by J. and preceding reference.
24. B. C. द्वारां for नराणां ।
25. C. संमुखं for संयुक्तम् ।
26. I. J. वर्णे for वत्न ।
27. (1) B. C. विंशतिक । (2) B. विशालकं, C. दिवांशकं for युगांशकम् ।

164 MĀNASĀRA
28. J. तन्मध्य for मध्यं ।
30. (1) I. B. विभाग, J. द्विभाग । (2) I. B. सपञ्जरम्, C. समुन्नतं for समन्वितम् ।
31. (1) I. adds अथवा at the beginning, but omits कूट of कूटशाले
suggested by J., C. शाल्यंचेव । (2) C. J. भद्रकम्, and omits शरांश ।
34. (1) I. द्विंश, J. द्वयं श । (2) B. वत्स्ये, C. कपत्ति for वक्ष्ये ।
36. J. हर्म्ये चाष्टेतले ।
38. (1) C. omits the first pāda. (2) B. ततं भवेत्, C. तलोत्तावत for the
last expression.
41. B. खंड for कर्ण ।
42. J. शा for कू । (2) B. शालकं for शालानां ।
44. I. निद्दे, C. निदै for नीडै suggested by J.
Colophon :-I. अष्टत्रिंश, B. एकत्रिंश for सप्तविंशो suggested by J. and
the contents, C. leaves out the last expression (from नवतल) ।

CHAPTER XXVIII
C. omits this chapter.

1. J. विधानस्य ।
2. (1) I. भुवनं for भवनं । (2) B. omits the second pāda and the
   two lines following.
3. J. पद्भिः for एवं ।
4. (1) I. हर्म्ये for हर्म्य suggested by J. and the other Mss.
   (2) J. प्रोक्त, B. पूर्वो for पुरोक्त ।
5. J. त्वष्टा, I. अष्टा ।
6. J. शांशं च शालमा, B. शमंतुनां for शकं तु शालभम् ।
7. J. भागो हरः, I. भागेन हराः ।
8. J. पतत्तु for एवं तु ।
9. J. भारं for हारा ।
10. I. सान्त for चान्त suggested by J. and line 3; B. चांतरितं कांत ।
11. (1) I. चैकं, J. ह्येकं । (2) I. तह, J. कहा, B. पौष्ठिका for सौष्ठिक
    suggested by the other Mss.
12. B. एला, I. शाला ये, B. शाले ।
13. (1) I. जना for जन्मा suggested by J. and preceding references.
    (2) B. गंहं for गह्यं ।
14. I. भूकान्तं भूतकान्तं for भूतं suggested by J. and the other Mss.
15. B. धातु for वेदांशाकं
    The lines 26—29 are lost in J.
16. (1) I. मापिक, C. मधिक । (2) B. वाध वदर्धांशं ।
17. B. मंत्रिवंत्री च for the first expression.
18. The second शिखर must be replaced by शिखा because शिखर
    in all cases is surmounted by शिखा ।

166 MĀNASĀRA
34. B. पूर्ववच्चोर्ध्वैतलसर्वं, for the first pāda.
35. (1) I. सान्त for चान्त suggested by J. and the other Mss.
(2) I. आवृति for आवृत्त suggested by J. and the other Mss.
(3) I. अलिङ्ग, J. अलिन्द्र for प्रलिन्द ।
36. J. पीठं for पीठे ।
39. B. प्रस्तरोन्नतं for the second pāda.
40. (1) I. शत for दश suggested by J. and the other Mss. and the
contents.
(2) J. पत्र for अत्र, B. omits this word.
(3) J. नासिका, B. नाशिकं ।
Colophon:—I. एकोनत्रिंशो, B. द्वात्रिंशो for अष्टाविंशो suggested by J.
and the contents.

CHAPTER XXIX
C. omits this chapter.
2. (1) J. ईशरूचेश । (2) B. शका for चका ।
3. B. चक्रमर्धस्य for चङ्क्रमाद्धर्ध्वं ।
6. J हारायाश्च ।
7. B. चंद्र for भद्र ।
9. I. तदेवा for तदेय ।
12. I. शर for दश suggested by the sense and J. and the other Mss.
13. J. हारं for हारा ।
19. I. J. एक for चैक suggested by the other Mss. (2) B. त्रिंशत्रिभाजिते ।
20. B. स्यात्तद्वारं च द्वि ।
21 J. चतुःशाला for चानुशाला ।
22. B. तन्त्रि, I. J. कूर्म ।
24. B. खंडबन्धु ।
26. B. नैष्ठिक for सैष्ठिक ।
27. B. हारयत् for हारयोः ।
28. I. J. हारांशपञ्जरम् for हारं सपञ्जरम्, suggested by the other Mss.
30. (1) B. तु for the first त्रि । (2) B. मध्येन मद्रकं ।
31. I. adds विशालं च between शाला and त्रि, which is not necessary
for the sense and would break the metre.
34. B. वृद्धियं for संयुक्तं ।
36. B. दंड for गण्य in both the places.
38. (1) B. एकाधाराच्च for एकादशांश । (2) J. भूम्यो, B. भूम्यां for तल ।
39. I. सरको for मसरो suggested by J. and the other Mss.
41. B. दंडं चैका for गण्यमेका ।
42. (1) B. ततोण्यर्घतले । (2) B. खंड for कर्णे

168 MĀNASĀRA
43. (1) I. भागांश for भागद्वि suggested by J. (2) I. लिङ्ग, J. लिन्द्र for
अलिन्द ।
(2) B. घनभागं वा for the first pāda.
46. B. हारान्तरे तु कूटं स्यात् ग्रीवायां चोक्तदेवताः ।
49. I. गखेत्यादि for गखाद्यिप suggested by B. and the other Mss.
Colophon :—I. त्रिंशो, B. त्रयस्त्रिंशो for नवविंशो suggested by J. and the
contents.

as in J. and the other Mss.
Wait, is it "विधानंच" or "विधानं च"? In line 2: "विधानंच".
(2) C. omits the first 21 lines.
3. B. यन्मनोरम्य ।
4. (1) I. J. विमाने for विधाने suggested by B. and the other Mss.
(2) I. भित्ति for भक्ति suggested by J. and the other Mss. (3) J.
संयुतम् for संग्रहम् ।
5. (1) B. पंचार्थ for पाञ्चालं । (2) B. मध्यकांतारविंदकं for the second
pāda.
6. I. पङ्कहर्म्या....धारकम्, J. पङ्कहर्म्यधरान्त, B. हर्म्योद्दारंतकं for वंशकं
मागधंतथा, as given in lines 32, 34.
8. (1) I. नव for रवि suggested by the other Mss. and the contents.
(2) B. तु चाष्ट, I. J. चार्थवेद which is impossible in consideration of the
following line;

170 MĀNASĀRA
21. B. च क्षुद्रद्वारं, I. भारः for द्वारं ।
22. I कूटनव for कूटानां च suggested by J. and the other Mss.
23. I. मञ्च, J. मद्रं ।
27. I. प्रागुक्त for भागंतु suggested by J.
28. C. पूर्व for भूत ।
30. C. leaves the second pāda in lacunæ.
31. (1) J. द्वारं । (2) I. एक for चैक suggested by J. and the other Mss.
32. (1) B. यक्व for वंश । (2) C. leaves the first pāda in lacunæ.
(3) Both I. and J. read वंश as पङ्क in line 6 above, see note
thereunder.
33. I. वम for वा suggested by J. and the other Mss.
34. J. कूटं ।
36. J. अन्वितम् for अन्वितः ।
One line between 36 and 37 describing the Gurjaka or
Sphūrjaka type is apparently missing.
37. J. भागिकम् for अधिकम् ।
38. J. भागेनस्य लक्ष for भागेन युगांशं ।
40. I. प्रागुदक्छिय for प्राग्वदुच्छ्रय suggested by J. and the other Mss.
41. I. चाष्टादश for द्वादश suggested by J. and the other Mss. and
the contents.
42. I. लिङ्गं, J. लिन्द्रं for लिन्द ।
44. I. उर्ध्व for उर्ध्वोर्ध्व, C अर्ध ।
47. I. एकांशात्यर्थं, J. एकाल्पर्थं ।
48. (1) B. C. J. तु for च । (2) I. चा लिङ्ग । (3) J. कूटस्यलिन्द ।
50. I. एक for चैक suggested by J. and the other Mss.
52. J. चोर्ध्वं for मूर्ध्नि ।
54. I. तम for सम suggested by J. and the other Mss.
55. (1) J. मांशं for माङ्ग । (2) J. महा for क्षुद्र ।
58. I. J. द्विक्षेत्रे, B. विधिक्षेत्रे, C. विदिक्षु ।
59. B. हर्म्ये च, C. रत्नह हारा च ।
61. J. हारा, B. मागं, C. हारमध्ये तु क्षुद्रशाला ।
62. C. शिखि, compare line 45.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXX 171
68. (1) I. एक for चैक suggested by J. and the other Mss. (2) B. वर्ध-
नात् । (3) C. omits this.
69. I. वर्णै, J. शाले ।
70. (1) I. B. C. कूटं, J. कूटानां । (2) I. भारा, for द्वारा, B. C. हर्म्यं ।
72. Between नाना and वेदिका, B. adds सु, I. ना, सत्, C. omits this.
73. (1) I. पा''''दीनां for पालिकादीनां suggested by J., C. परिकादीनां ।
(2) I. द्वै for द्वे suggested by J. and the other Mss.
74. (1) The lines, 74 to 82 are omitted here but found latter in
B. F.
(2) C. B. (स) फलकापालिका ।
76. C. दिक्षिति पोष्टके for the last expression.
77. (1) I. दे for द्वे suggested by J. and the other Mss. (2) I. J. वणं
for वज्र ।
79. J. मात्राश्च, B. मान्तं for मात्रं ।
80. (1) C. नादयेत्, B. नाम्धयेत् for नारद । (2) I. गोचरान् for घोषकान्
suggested by B. J.; C. दध्रोशिखास्सता ।
81. I. सालिघ्रा for सालोक्या suggested by J. and references else-
where; C. शाळोध्या ।
82. C. B. देवता for सर्वशः ।
83. I. च यो for तळे च suggested by J., C. omits the second pāda.
84. J. मानं च for मानानां, C. omits the first pāda.
86. I. सावशे प्रायरो, J. चारोहा चा, B. चारोहावरोहा ।
88. I. पूर्वत for पर्वत suggested by J.; B. सर्वत्र ।
90. I. विया for द्विया suggested by J. and the other Mss.
91. B. वाचलं for सचलं ।
92. I. श्व for श्चेवा, suggested by J. and the other Mss.; B. दार्शमश्च
चलं ।
94. B. omits this line.
95. I. चारोप्य, J. चारोहा; in line 86 (see note) this word is variously
read, but in all cases to mean a staircase for ascending.
97. C. omits this line.
98. (1) B. चारोग्य । (2) B. प्रतिदर्शन गर्हितं ।
100. (1) C. भद्र for पृष्ठ । (2) C. दक्ष for पक्ष । (3) J. पाश्वेयोः ।

172 MĀNĀSĀRA
102. (1) C. कमुखे । (2) I. omits न suggested by J. Compare lines 98,
99 ; B. omits. मुख ।
103. B. भद्रहीनं तु संत्यजेत् ।
104. (1) I. पूर्वे for पूर्वकं suggested by J. and the other Mss.
(2) C. omits this line.
105. I. भद्रं, C. भद्र for भद्रे suggested by J. and the other Mss.
106. I. omits तन्त्र which is necessary and is suggested by J. and
the other Mss., C. नर्त्तभिः ।
107. I. मुखाताम्, J. मुख्याताम्, C. मोक्षाताम् ।
110. J. मेह, C. महि for गेह ।
112. I. omits तद् before पूर्व, suggested by J. and the other Mss.
113. I. दुर्गे, J. धारे for द्वारे ।
114. (1) C. हीना for विना । (2) I. अलिङ्ग, J. अलिन्द्र for चलिन्द ।
115. Between lines 114 and 115, I. has सोपानम् as a heading
which obviously is out of place.
116. B. J. C. मण्डितम् for संयुक्तम् ।
118. (1) I. च for सप्त suggested by J. See also lines 86, 95.
(2) C. omits this line.
B. मारोहं ।
(3) B omits the lines 118–121.
122. (1) I. श्रेष्ठ, J. चेष्ट । (2) I. कुल, J. कुड्य ।
124. (1) B. चलितं प्रोक्तं । (2) C. स्तूप्या ।
(3) C. omits the second pāda.
125. C. omits the first pāda.
128. C. फलमेकं तदायति, I. J. फलमेवं तदा चदि ।
130. I. omits 130–132 which are suggested by the line 129 and
included in all other Mss. and are necessary here.
132. Between 132 and 133, J. adds a superfluous line—
नवधाविस्तृतं प्रोक्तं षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
133. (1) I. पतद् पत, J. पतस्व । (2) I. विस्तारान्तं for विस्तारं suggested by
J. and the other Mss.
134. (1) I. त्र्यंश वङ्गरक्तं for स्तूपिपर्यन्तं suggested by J. and the other Mss.
(2) C. omits the first pāda.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXX 173
135. I. ह्रातामृमु, J. ह्रातामृमृ; see line 107.
136. I. दीय for दीर्घ suggested by J. and the other Mss.
137. I. कृत्वा, J. स्योक्त for कुर्यात् suggested by the other Mss.
138. (1) J. omits तः। (2) C. तद्वयं तथा for the last expression.
139. I. J. वस्त्रे for वभ्र ।
140. J. द्वय for त्रय ।
141. I. श्व, C. तांश, B. तृसका for ऋक्ष suggested by J.
142. J. पट्टादि, I पट्टाद्रि for पट्टमद्रि suggested by the other Mss.
144. (1) J. पार्श्वके for पादके ।
(2) C. omits the remaining portion of this chapter except the
last four lines and remarks :— अस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं ।
146. (1) I. पादोना for पादोन suggested by J., B. पदून। (2) B. J. द्वि for त्रि।
(3) B. खांतरं for ततः।
147. B. J. छिद्र, I. चित्र ।
148. I. वा for च suggested by J. for the last word.
150. B. षष्टादशांगुलं चैव ।
151. I. J. स्वं for तु ।
152. I. ह्या for ड, J. षट्द्वर ।
155. B. J. हस्त for हस्ति ।
156. (1) B. हेमहस्त । (2) J. षडङ्गुलेन । (3) I. J. लीन, B. लस ।
157. (1) J. चाप्र, B. चैक। (2) B. श्वेत श्वयेत ।
158. (1) B. हस्तहस्तगदारं, for the first pāda. (2) I. स्यारायु, J. रागयुक्तं
B. द्वारायुक्तं ।
159. (1) J. पञ्चमादूर्ध्वं । (2) I. न सिंहेन नैऋतम् for सिंहाननैर्युतम्, suggested
by J. and the other Mss.
160. (1) I. यद्येो for यद्याधो suggested by J. and the other Mss.
(2) B. द्वारपादं for धारपट्टं ।
(3) J. मानयेत, B. वक्षयेत for मानकम् ।
161. (1) I. यद्य for याधारं suggested by J. and the other Mss,
(2) I कम् for तिः suggested by J., B. तद्वयं पट्टिकाकृतिः।
163. B. omits. न ।
165. I. खैान्मान, J. खैर्मान, B. विभूषणखान्म्मदः यथा प्रशस्यते ।

174 MĀNASĀRA
166. J. भर्तृ, B. भर्तॄणां, I. भद्र् ।
167. J. मुक्तैकान्तं, B. मुक्तवमानं कुर्यात्तुते ।
168. B. चायंधिं, J. चायादोन for मायादि ।
169. B. वशानिवः, J. वशादिभिः, I. वसानहि ।
171. I. वाँर for वाँव suggested by J. (2) J. तदा for विदुः ।
172. J. चांशै for वंशै ।
173. (1) B. ग्रासनं चिंत ।
(2) I. तिथिव्स्वर्गंकमि for तिथ्यन्तं षड्ग्रहो suggested by J., B. तदयुतं
षट्ठमि ।
175. J. ज्योति for जाति ।
176. B. एतदश्वैश्च for the first expression.
177. (1) I. दंशस्तत्तत् for द्वादशान्तं suggested by J. and references
elsewhere. (2) J. न्यसेत् for न्ययेत् ।
178. (1) B. तु दायमित । (2) I. सवित for सन्निभ suggested by J. and
references.
179. (1) I. घात्सव, J. ङ्गाग्रह, B. पर्जन्ययं ।
B omits the lines 179-180.
180. I. एवं द्वित्रियवृद्धिः स्यात्क्षपयेष्टा for एकद्वित्रिय वृत्त्यान् क्षयेत्वष्टा
suggested by J. and references.
182 I. वान्धि for चापि suggested by J.
183. (1) I. षट, J. षट । (2) I. द्विः स्यात्स, J. ध्यातु स ।
184. B. शेषं तु द्वारसंयुक्तं चार्केपादादिग् पादयुक्त ।
185. (1) B. J. वेदान्तु । (2) B. J. नन्द ।
186. (1) B. रन्ध्रेषु । 2) J. दांतु, B. दंतयां, I. द्वातु ।
187. (1) B. शिष्यादि। (2) B. स्यात तस्कारादिनवांशकम् which is evidently
the second pāda of the next line, of which the first pāda is lost in B.
189. (1) I. वायादि for मायादि suggested by J. (2) I. तिवि for तिथि
suggested by J. and the other Mss.
190. (1) J. omits वर्ग and adds विना after शुद्धिः ।
(2) B. भवेत् for त्यजेत ।
192. (1) J. omits व्ययं and adds हियत after शुभं ।
193. (1) B. दिकं तु । (2) I. J. क .... कियानां, B. C. ग्रहाणां, B. खयाणां ।
Colophon :—(1) I. एकत्रिंशो, B. चतुस्त्रिंशो for त्रिंशी suggested by J. (2)
I. विमान for द्वादशतल ।

CHAPTER XXXI
The first 13 lines of this chapter are, by some inexplicable confusion,
found between lines 534 and 535, of Chapter XXXIII in the Codex
architypus. In place of these lines the Codex architypus opens the
chapter with the following two lines the first of which might have been
very suitable as the first line of chapter XXXII, and the second repres-
ents a confused form of the lines 14 and 15 of the present chapter which
are missing in it : परिवारविमानानां लक्षणं वक्ष्यते क्रमात् । सखिले पद विन्यस्य
चादि भूमिविशालके ।
Except the last 15 lines, the whole of this chapter is lost in B.
(1) J. बल्यर्थे, C. बल्यर्थं । (2) C. J. ल(र)क्षसार्थकम्, I. राक्षसार्थकम् ।
3. (1) I. काम्यादि, for जात्यादि suggested by J. and the other Mss.
(2) C. देह भेद ।
5. (1) I. जातिच्छन्दाभसा, J. छन्दादिसर्वशालानां । (2) C omits the
first pāda.
6. (1) I. जातिना for जातीनां suggested by J. and the other Mss.
(2) C. घादीनां चादिशाला ।
8. (1) I. समाकन्धर, J. C. समदण्डेन । (2) For साला, J. C. शाला ।
9. (1) C. शब्दादि for छन्दादि ।
10. I. leaves, in a lacuna, the second pāda which is supplied by
J. and other Mss.
11. (1) I. जातिजालं for आदिशालां suggested by J. C. (2) J. C. तथा
for ततः ।
12. (1) J. C. भारा for द्वारा । (2) I. मध for मध्य suggested by
reference and the other Mss. (3) J. C. त्रितीयक ।