मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

प्रोक्तं ।"
Wait, in "B. वर्गा... प्रोक्तं":
'व' 'र्' 'ग' 'ा' then 'ख' '्' 'य' 'ा' 'ं'?
Yes, "वर्गाख्यां प्रोक्तं ।"!

Now let's examine line 3:
"3. B. वाङ्गग; J. शं चामल for अध्यर्धं ।"
Wait, look at "वाङ्गग":
Is it 'वा' 'ङ्ग' 'ग'? Or 'वा' 'ङ्ग' 'ा'? Or 'वाङ्ग;'?
Look at: 'वा' then 'ङ्ग' then another 'ग' or ';'?
Wait, there is 'वा', then 'ङ्ग', then 'ग', then ';' (semicolon).
Wait, look at the two characters after 'वा':
Is it 'ङ्ग' then 'ग'?
Wait, look at 'ङ्ग': a 'ङ' with 'ग' subscript. Then another 'ग'?
Wait, could it be "वाङ्गा;"?
Look at the top: headline spans over it.
Wait, let's look at line 2:
"2. B. भक्तौ, I. J. भित्तौ ।"
Line 3:
"3. B. वाङ्गग; J. शं चामल for अध्यर्धं ।"
Wait, could it be "वाङ्ग;"?
Let's look at the space between

152 MĀNASĀRA
23. (1) B. मुखार्धेन, C. अथवाविस्मृताङ्गेन for the first expression.
(2) B. C. प्राकारावृत्तिरावृतं for the last expression.
The lines 25 to first half of 28 are lost in J.
The lines 25 to 77 are lost in B. and C.
35. J. युग्मांशं for युगांशं।
37. I. कुटिमल्यं शाला for कुट्टिमं चांशं suggested by J. and the other Mss.
38. J. पादोर्ध्वं for त्रिपादूर्ध्वं।
44. I. अंशेन for चांशेन suggested by J. and the other Mss.
48. J. शिरोन्तकम् for स्यान्तदूर्ध्वं।
49. J. मञ्चोर्ध्वं च ऊर्ध्वमञ्चं।
51. I. द्विशेन for द्वयंशेन suggested by J. and the other Mss.
52. J. द्वयंश for त्वर्धं।
55. J. तथा for भवेत्।
57. J. वेदिकान्तकम्, I. वेदिकं तथा।
59. (1) I. चङ्गे for तुङ्गे suggested by J. and the other Mss.
(2) I. मल्प for चान्य suggested by J. and the other Mss.
60. J. रुद्रभूत, रुद्रेश is the more usual form.
61. J. द्वयंशांशौ for द्वयंशैशा।
71. (1) J. उक्त for युक्तं। (2) I. अंशेन वृत for वेदांशावृत, suggested by J.
73. J. त्रिवर्गं।
74. I. भार for द्वारा suggested by J. and use in several other places.
75. I. मूले, J. मूल।
76. (1) I. द्विशं for द्वयंशं suggested by J. (2) J. चावृत्य, I. आश्रित्य।
77. (1) I. विस्तृत, J. विस्मृत। (2) I. प्रकृतिः ; the correct reading is
suggested by J. which is included in the text.
(2) The next four lines are lost in J.
79. B. C. दृंद्र obviously for अलिन्द।
80. (1) I. विस्मृत for विस्तृत suggested by B. C. (2) I. द्विशेन for द्वयंशेन
suggested by B. C.
81. B. भागार्थं तैलि, C. भागधमं।
83. (1) I. लिङ्गं, J. लिन्द्रं।
(2) B. reads always खंडहर्म्य for कण्ठहर्म्यं।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXII 153
85. J. द्वित्रिभागेन for द्विभागेन तु ।
86. C. हारान, B. हाराप पंकजं ।
87. I. हम्यें for मध्ये suggested by J. and the other Mss.
89. B. नासाबरासनं, C. वासारनानानं for the last expression.
91. (1) I. सष्टघा for चाष्टधा suggested by the sense and the other
Mss. (2) B. मुस्थितं, C. मंडितं, J. मुदितम् for ईरितम् ।
93. I. अन्यान्यनु for अन्येषाम् suggested by B.
95. (1) I. निद्धेरै for नोडैश्च suggested by J. and the other Mss.
(2) B. र्वाम, C. र्दाम for र्दाष्ट । (3) B. C. J. पद for पाद ।
96. (1) I. वासकैः, J. वायका, C. वाडकै for वातायनैः suggested by B.
97. I. स, C. B. ख for स ।
98. (1) B. C. मध्यम for मयम । (2) I. गैरिके for भौमके suggested by B.
99. I. J. C. जन for जिन suggested by the sense and the other Mss.
100. (1) I. दक्षा for दक्षिणा ।
(2) B. J. मूर्ति तत्वादि, C. तत् आदि, I. मूर्त्तिनां ।
101. J. दैवता, C. दैवैतान् for देवानाम् ।
102. J. नृसिंह for मूर्ति ।
103. I. चैका for एका ।
104. I. देशा for देशे, C. देशापति तत् हृद्यु, B. देशात्पतित्वं ।
105. I. समान् for धामान् suggested by J. and the other Mss.
Colophon :—I त्रयो; B षड् for द्वाविंशा suggested by C. and J,

CHAPTER XXIII
This chapter is lost in C.
3. B. गृह्णां for गृहां।
4. (1) I. सात्य, B. साथ्य । (2) B. J. मसूकम् ।
5. I. त्य, J. ध्य, B. चंद्राग पादमध्यं स्यातदर्थे ।
Between the lines 5 and 6, B. J. add one line :-
अप्पर्धाशांघ्रितुङ्गं स्यात्पादांशं प्रस्तरोदयम् ।
6. J. पादमश्वोर्ध्वमञ्चं, B. चार्थं सार्धाशं च ।
7. B. तु for पङ्क्ति ।
8. I. पादांशं for पादांशकं suggested by J. and the other Mss.
10. (1) B. मध्यस्तं for मस्तकं । (2) J. द्वार्थे, I. चार्थे ।
12. (1) I. पारावत for पेरावत् । (2) B. तत् स्कन्धोश्च' च ।
13. B. विशुतो for विस्तृत ।
14. B. चतुर्दिकं त्रितलं, I. J. चतुर्दिक्षु तलं ।
16. I. त्रिपालेन for त्रिपादेन suggested by J.; B. त्रिभागेन ।
18. B. J. वृश्चिकान्त ।
19. B. दिक्पाल for दिक्षालयं ।
20. (1) B. तस्मात्तुमूल । (2) J. हम्र्यके for देशके ।
23. (1) B. मध्ये च चतुरं संपत् द्वितलं भवेत् । (2) J. स्तम्भ apparently for
स्तंभ in place of तल ।
B. omits the lines 24 to 29.
25. J. मूला for मौला ।
26. J. for the second pāda, शेषं प्रागुक्त वखे(प्र)येत् ।
29. (1) I विशंदु for विंशत्यु suggested by J. (2) J. adds मिति before यम।
(3) I. तत्प्रकान्तं for यमकान्तमेव suggesed by J, and the other Mss,

MĀNASĀRA 155
31. This line has been omitted by J; this is the repetition of line
28; but it again comes in after the line 32.
32. I. adds पञ्चत्रिंशन् at the beginning, which is out place.
33. I. एत for चतु suggested by J. This is a repetition of the
lines 28, 31.
34. B. omits the second pāda.
35. B. तलं for समं ।
38. (1) I. तं for नव suggested by J. and the other Mss.
(2) I. शिशालके for विशालकम् suggested by J. and other Mss.
42. J. षष्ठैक, B. पंचकोष्ठारमोच ।
44. J. एतदृश, B. एकद्वादशमितं, I. पञ्च for अष्ट suggested by the contents.
45. (1) B. शोकंरादि । (2) I. एक for चैक suggested by J.; B. चैकारं
46. B. J. तु for च ।
48. I. राधा, J. राढ्या ।
49. I. नानारंगामश्चि मान्थिन्द्रयुक्ता, J. नानागारं गान्वितालिन्द्रयुक्तं ।
50. B. पूर्वोक्तनायुक्त तद्वारं पतत् ।
Colophon:—I. चतुर्विंशो, B. सप्त, for त्रयोविंशो supplied by J.

CHAPTER XXIV
This chapter is lost in C.
2. (1) I. विस्तारोत्सेधगै......श्च, J. हर्म्यश्च, B. विस्तारं च विभागं च ।
(2) B. बुद्ध for पूर्ववत् ।
3. (1) B. चाष्टभागं for सप्ताधिकं । (2) J. समु, B. सप्तमंत्रये ।
5. B. second pāda, सार्धवेदांशांघ्रिकं ।
B. omits the next two lines, 6 and 7.
7. I. त्रिभंश for शकङ्घ्रि suggested by J. and the other Mss.
8. (1) J. omits this line. (2) B. काधिकम् for मङ्घ्रिकम् ।
9. B. omits the second pāda of this line and the first pāda of 12,
and lines 10, 11.
14. J. कन्धर, B. कारदि, for कान्तार ।
15. B. पतद्यो for दिक् ।
17. (1) J. omits lines 17—20.
(2) B. यद्य पूर्वैतने सर्वे for the first pāda. (3) I. त for त्स sug-
gested by B. and the other Mss.
18. B. कमलाख ।
21. B. omits lines 21—23.
I. पञ्च for मञ्च suggested by J. and the other Mss.
27. I. साङ्गा for नाङ्गा suggested by J. and the other Mss.
29. B. हाराक्षमंजिरं ।
31. I. कूटार्दि for कूटं suggested by J. and required by the metre.
32. D. J. द्विभागे तु for विभागं च ।
34. B. त्रिभागं मध्यभागिकं for the second pāda.
35. (1) B. नाशि । (2) I. अर्धं for चार्ध suggested by J. and the other
Mss.

MĀNASĀRA 157
36. (1) B. त्रिवायुक्तो। (2) J. चोध्र्वैंचोध्र्वं, B. चाधोर्धैकल।
(3) J. त्रितळात्। (4) I. चमलब्धकृतम्, J. प्रयोजयेत् for न्यसेत् supplied
by the other Mss.
39. B. शाला वा, J. शाला।
40. B. कपालेतु for कपोतान्तं।
41. (1) J. रोच। (2) I. क्षुद्रकपोत, J. कर्करीकृत, B. कुकलीकृत।
42. J. वंश, B. सवंश, I. विंशा।
44. I. युक्त for यत्त suggested by J.; B. यत्नतो परिकल्पयेत्।
45. J. मूलं स्यावृतलिन्दकम्, B. मूलस्यतृत्ति लिंगकं, I. J. मूलं व्यावृताकम्।
46. (1) J. एक for चैक suggested by J. (2) I. लिङ्ग, J. लिन्द्र for लिन्द।
47. (1) B. दूतरे for पद्धतलं। (2) I. प्रत्या, J. युक्त्या, B. कुर्यांच्च।
48. B, देवानां पादकोष्ठके।
49. (1) J. शिवश्चेन्द। (2) I. कक्षं for कुरु suggested by J., B. ब्रह्मा
विष्णुः शिवश्चन्द्रकादयः सहसंकुरे हर्म्यं पूर्ववत्परिकल्पयेत्।
Colophon:—I. पञ्च, B. षट् for चतुर्विंशो suggested by J.

CHAPTER XXV
2. भागं in place of मानं would make the line as in other chap-
ters, preceding and succeeding.
3. C. विमानांतं, B. विमानं च ।
4. B. भागोत्तानं च, C. वाखविष्णुषदंशं ।
7. B. C. सभागोर्ध ।
8. I. 'र्ध्व द्वादशांशं for पादोच्चं सपादांशं suggested by J. and the other
Mss.
B. and J. omit the next two lines.
9. C. वेदिखोच्चं द्वि ।
C. omits the lines 12—14.
12. (1) I. अत्य for मध्य suggested by J.; B. पत्यर्थे । (2) J. चोच्चं तु ।
15. B. C. J. भक्ति, I. भित्ति ।
16. B. भागितः, C. भागक for भागता ।
17. I. omits the second pāda of this line and the first pāda of the
next, which are necessary here.
19. (1) I. शेषंच for शेषांश च suggested by all other Mss. (2) B. C
अन्तरालकं, I. J. अन्तरालके ।
20. (1) I. वृद्धि, J. द्वित्रि, C. तु वि, B. च त्रि । (2) J. विशाकम्, I.
विशालतां ।
21. I. पाद for पाइञ्च suggested by J. and the other Mss.
22. I. लिङ्ग, J. लिन्द्र for अलिन्द ।
23. C. शारे for the first तले ।
27. J. द्वार for धार ।
28. I. ⋯जा for पञ्जर supplied by J. and the other Mss.
29. I. गारा for गारं suggested by J., C. भारं, B. कोष्ठमधिगारं प्र ।

MĀNASĀRA 159
30. B. C. J.प्रकथ्यते for the last word.
31. I. omits this line, which has been preserved by all other Mss.
and is required here by the context.
32. विधानकम् for विधान के suggested by J. and the other Mss.
C. omits the next three lines.
33. (1) I. कोष्ठा for कोष्ठं suggested by the other Mss. (2) I. J. लिङ्ग
for लिन्द।
35. I. omits the second pāda of this line and the first pāda of
the next, which are necessary here and have been preserved by the
other Mss.
38. I. B. C. संयुक्तं, for सप्ताङ्ग suggested by J.
39. I. J. वशे for वश।
40. C. तु विन्यसेत् for विमानके।
Colophon:—(1) I. षड्विंशो, B. एकोन for पञ्चविंशो suggested by J.
and the context.
(2) I. adds समाप्तः at the end.

CHAPTER XXVI
The codex-architypus opens the chapter with the heading अष्टतल-
विमा(धा)नम् । This fact would justify the assumption that originally all
the chapters bore the headings.
3. (1) B. omits this line.
(2) C. J. भक्ति, I. भित्ति ।
4. I. सूपा for भूका, and सूप for धूप, B. मूत, C. सुगांतं ; the readings
included in the text are suggested by J.
5. (1) I. J. जनस्य दूतप, B. कान्तश्च तप । (2) I. J. नका for सत्य sug-
gested by later reference and the other Mss.
8. B. स्याद्वांतरमिवांशकम्, C. स्यद्दारोतहिशवांतकं ।
9. B. विमानंतु, C. द्विभागेननंांतु for the first expression.
11. B. काष्टेहा द्विरुष्टधा, C. कोष्टिष्टद्वारा चतुष्टता ।
12. B. प्रोक्तं तथा ।
14. (1) I. पाश्र्वयो, B. तयो, J. द्वयो, C. तुयोदेव । (2) I. बिर्वि for द्विवि ।
(3) I. व for र्ध । (4) J. शालयुक्त ।
15. (1) B. एक मूल । (2) J. यत्तला for मूलतला । (3) C. leaves second
pāda in lacunæ.
16. B. कूटशाला प्रयोजयेत् for the second pāda.
B. F. omit here the remaining portion of the chapter except the
last 15 lines, but read them later.
18. C. शाले ।
19. (1) C. omits this line. (2) B. अर्धशाला for धनुशाला ।
20. (1) J. पतत् for शेषं । (2) J. मुव for भूका ।
21. (1) I. J. च for चा । (2) B. माषा for भूमि ।
23. (1) C. J. द्विभागं । (2) I. J. भाग for द्वारा, B. द्वारा ।

MĀNASĀRA 161
24. B. द्वि for त्रि ।
25. C omits the second pāda.
26. (1) J. रसांशेन for शरांशेन । (2) C. omits the second pāda.
30. C. सप्तांशकं for सप्ताष्टकं ।
34. C. J. तले, for तलं ।
35. (1) B. द्वादशां तस्य for द्वार्त्रिशांशकं तारे । (2) B. कान्ता J. कन्ता,
I. कान्तरे for कं तारे suggested by the other Mss.
37. C. leaves the second pāda in lacunæ.
38. C. मध्ये मध्ये द्विभागिकं for the second pāda.
40. (1) J. शालया, C. तद्वचामायन यदि वास्ते तु ।
(2) C. समावृतम् for सभद्रकम् ।
41. I. J. यत्ने for यत्न ।
42. C. तस्माद्देवि विशेषत for the second pāda.
43. C. शेषं पूर्ववदाचरेत् for the second pāda.
45. (1) J. चानुशालैश्च, C. शालु, B. चतुः ।
(2) C. समप्रभं for सभद्रकम् ।
46. C. शोभनशोल्यिमरीत के for the second pāda.
47. I. श्रेष्ठ तलं क्षुद्रतले, J. श्रेष्ठे म्यष्टे, C. omits the first pāda.
48. I. साङ्क for चाङ्क suggested by J. and the other Mss.
49. Between पञ्च and हर्म्ये, one phrase supplied by the other Mss.
is evidently lost in I. for which J. has सै................and C. शेकाश्च, B. सैकांशं ।
50. C. षवारं चाष्टहारेण तदई वशभित्वदं ।
51. J. कांघ्रि for मङ्घ्रि ।
52. C. सार्द्धवाद्विर्चते चोर्ध्वं मंच B. ऊर्ध्वमंचं त्रिपादं स्यात् ।
54. (1) I. वि for द्वर suggested by J., C. द्वयांशं । (2) C. भरखोदयम् ।
55. (1) C. द्विदंदं । (2) J. द्वया, C. त्वदेकैकं ।
56. (1) I. द्वि, J. द्वरं । (2) J. पादांधिकांघ्रिकम्, I. पाटांघ्रिकांसिकम् ।
(3) C. leaves the second pāda in lacunæ.
57. C. द्विपादं स्यात् त्रिपादमवसांशकं, B. स्यात्द्विपादं ।
58. (1) C. leaves the first pāda in lacunæ. (2) B. योनांशं for एकांशं ।
59. (1) J. भागं for वेदिं । (2) C. जल्ल for गल्ल ।
11

162 CRITICAL NOTES : CHAPTER XXVI
60. (1) B. C. षडांशकं for सपादं चांशकं । (2) I. दोष, J. शेष, C. शिरत्सेधं
निमोदयं ।
62. C. पूर्वोर्ध्वभागमूले तु for the first pāda.
64. C. omits the second pāda.
65. B. दांपत्य, C. कुर्यातस्तुव, I. J. यावर्त्येलिङ्गकम् for the last expres-
sion.
66. I. ऊर्ध्व for चोध्वं suggested by J., B. चोध्र्वमूर्ध्वं, C. षडांशेन चूत्रां स्या
न्मंडलांशकं ।
67. C. चित्रशालादि ।
68. J. नीड for तल ।
69. I. omits this line which is included in all other Mss. and it is
suggested by the fact that without this line the chapter would have
ended at half-śloka (verse).
70. J. शाला कूट कोष्ठैतु भूषितम् for the second pāda.
71. C. leaves the first pāda in lacunæ.
The four lines 71—74 are lost in J.
72. (1) B. कुट्टांग for कुटाङ्गम् । (2) C. leaves the first pāda in lacunæ.
73. C. क्रमे for क्रिया ।
75. B. बोरादि, C. कैसरादि for बेसरादीन् ।
Colophon :-I. सप्त for षड्डिंशो suggested by J., B. त्रिंशो ।

CHAPTER XXVII
The correct heading is supplied here by the codex-architypus;
compare the opening note under Chapter XXVI.
2. I. J. वखै for वत्न ।
C. omits the lines 3–5.
3. B. शेषखं चंडि for भूपखं तथा ।
6. I. अन्तरास्तकम् for अन्तरालकम् suggested by J., चांतकं तथा, C.
शांतवांशकं ।
8. C. omits the first pāda in lacunæ.
9. (1) I. J. वर्णे for वत्न । (2) C. leaves the first pāda in lacunæ.
B. leaves out the lines 10–14.
11. J. क्षुद्र for भद्र ।
12. I. कर्मित for कीर्तित suggested by J. and the other Mss.
13. C. विशाले for दर्शन ।
15. (1) I. उक्त for अल्प suggested by J. and the other Mss.
(2) C. leaves out the first pāda in lacunæ.
16. B. C. विशालकम् for गुह्यांशकम् ।
17. B. omits this line.
20. (1) I. लां तु for लान्तु suggested by J. and the other Mss.
(2) I. साष्ट, J. and the other Mss. चाष्ट ।
22. I. C. विप्रत for विवृत suggested by J. and preceding reference.
24. B. C. द्वारां for नराणां ।
25. C. संमुखं for संयुक्तम् ।
26. I. J. वर्णे for वत्न ।
27. (1) B. C. विंशतिक । (2) B. विशालकं, C. दिवांशकं for युगांशकम् ।

164 MĀNASĀRA
28. J. तन्मध्य for मध्यं ।
30. (1) I. B. विभाग, J. द्विभाग । (2) I. B. सपञ्जरम्, C. समुन्नतं for समन्वितम् ।
31. (1) I. adds अथवा at the beginning, but omits कूट of कूटशाले
suggested by J., C. शाल्यंचेव । (2) C. J. भद्रकम्, and omits शरांश ।
34. (1) I. द्विंश, J. द्वयं श । (2) B. वत्स्ये, C. कपत्ति for वक्ष्ये ।
36. J. हर्म्ये चाष्टेतले ।
38. (1) C. omits the first pāda. (2) B. ततं भवेत्, C. तलोत्तावत for the
last expression.
41. B. खंड for कर्ण ।
42. J. शा for कू । (2) B. शालकं for शालानां ।
44. I. निद्दे, C. निदै for नीडै suggested by J.
Colophon :-I. अष्टत्रिंश, B. एकत्रिंश for सप्तविंशो suggested by J. and
the contents, C. leaves out the last expression (from नवतल) ।

CHAPTER XXVIII
C. omits this chapter.

1. J. विधानस्य ।
2. (1) I. भुवनं for भवनं । (2) B. omits the second pāda and the
   two lines following.
3. J. पद्भिः for एवं ।
4. (1) I. हर्म्ये for हर्म्य suggested by J. and the other Mss.
   (2) J. प्रोक्त, B. पूर्वो for पुरोक्त ।
5. J. त्वष्टा, I. अष्टा ।
6. J. शांशं च शालमा, B. शमंतुनां for शकं तु शालभम् ।
7. J. भागो हरः, I. भागेन हराः ।
8. J. पतत्तु for एवं तु ।
9. J. भारं for हारा ।
10. I. सान्त for चान्त suggested by J. and line 3; B. चांतरितं कांत ।
11. (1) I. चैकं, J. ह्येकं । (2) I. तह, J. कहा, B. पौष्ठिका for सौष्ठिक
    suggested by the other Mss.
12. B. एला, I. शाला ये, B. शाले ।
13. (1) I. जना for जन्मा suggested by J. and preceding references.
    (2) B. गंहं for गह्यं ।
14. I. भूकान्तं भूतकान्तं for भूतं suggested by J. and the other Mss.
15. B. धातु for वेदांशाकं
    The lines 26—29 are lost in J.
16. (1) I. मापिक, C. मधिक । (2) B. वाध वदर्धांशं ।
17. B. मंत्रिवंत्री च for the first expression.
18. The second शिखर must be replaced by शिखा because शिखर
    in all cases is surmounted by शिखा ।

166 MĀNASĀRA
34. B. पूर्ववच्चोर्ध्वैतलसर्वं, for the first pāda.
35. (1) I. सान्त for चान्त suggested by J. and the other Mss.
(2) I. आवृति for आवृत्त suggested by J. and the other Mss.
(3) I. अलिङ्ग, J. अलिन्द्र for प्रलिन्द ।
36. J. पीठं for पीठे ।
39. B. प्रस्तरोन्नतं for the second pāda.
40. (1) I. शत for दश suggested by J. and the other Mss. and the
contents.
(2) J. पत्र for अत्र, B. omits this word.
(3) J. नासिका, B. नाशिकं ।
Colophon:—I. एकोनत्रिंशो, B. द्वात्रिंशो for अष्टाविंशो suggested by J.
and the contents.

CHAPTER XXIX
C. omits this chapter.
2. (1) J. ईशरूचेश । (2) B. शका for चका ।
3. B. चक्रमर्धस्य for चङ्क्रमाद्धर्ध्वं ।
6. J हारायाश्च ।
7. B. चंद्र for भद्र ।
9. I. तदेवा for तदेय ।
12. I. शर for दश suggested by the sense and J. and the other Mss.
13. J. हारं for हारा ।
19. I. J. एक for चैक suggested by the other Mss. (2) B. त्रिंशत्रिभाजिते ।
20. B. स्यात्तद्वारं च द्वि ।
21 J. चतुःशाला for चानुशाला ।
22. B. तन्त्रि, I. J. कूर्म ।
24. B. खंडबन्धु ।
26. B. नैष्ठिक for सैष्ठिक ।
27. B. हारयत् for हारयोः ।
28. I. J. हारांशपञ्जरम् for हारं सपञ्जरम्, suggested by the other Mss.
30. (1) B. तु for the first त्रि । (2) B. मध्येन मद्रकं ।
31. I. adds विशालं च between शाला and त्रि, which is not necessary
for the sense and would break the metre.
34. B. वृद्धियं for संयुक्तं ।
36. B. दंड for गण्य in both the places.
38. (1) B. एकाधाराच्च for एकादशांश । (2) J. भूम्यो, B. भूम्यां for तल ।
39. I. सरको for मसरो suggested by J. and the other Mss.
41. B. दंडं चैका for गण्यमेका ।
42. (1) B. ततोण्यर्घतले । (2) B. खंड for कर्णे

168 MĀNASĀRA
43. (1) I. भागांश for भागद्वि suggested by J. (2) I. लिङ्ग, J. लिन्द्र for
अलिन्द ।
(2) B. घनभागं वा for the first pāda.
46. B. हारान्तरे तु कूटं स्यात् ग्रीवायां चोक्तदेवताः ।
49. I. गखेत्यादि for गखाद्यिप suggested by B. and the other Mss.
Colophon :—I. त्रिंशो, B. त्रयस्त्रिंशो for नवविंशो suggested by J. and the
contents.

as in J. and the other Mss.
Wait, is it "विधानंच" or "विधानं च"? In line 2: "विधानंच".
(2) C. omits the first 21 lines.
3. B. यन्मनोरम्य ।
4. (1) I. J. विमाने for विधाने suggested by B. and the other Mss.
(2) I. भित्ति for भक्ति suggested by J. and the other Mss. (3) J.
संयुतम् for संग्रहम् ।
5. (1) B. पंचार्थ for पाञ्चालं । (2) B. मध्यकांतारविंदकं for the second
pāda.
6. I. पङ्कहर्म्या....धारकम्, J. पङ्कहर्म्यधरान्त, B. हर्म्योद्दारंतकं for वंशकं
मागधंतथा, as given in lines 32, 34.
8. (1) I. नव for रवि suggested by the other Mss. and the contents.
(2) B. तु चाष्ट, I. J. चार्थवेद which is impossible in consideration of the
following line;

170 MĀNASĀRA
21. B. च क्षुद्रद्वारं, I. भारः for द्वारं ।
22. I कूटनव for कूटानां च suggested by J. and the other Mss.
23. I. मञ्च, J. मद्रं ।
27. I. प्रागुक्त for भागंतु suggested by J.
28. C. पूर्व for भूत ।
30. C. leaves the second pāda in lacunæ.
31. (1) J. द्वारं । (2) I. एक for चैक suggested by J. and the other Mss.
32. (1) B. यक्व for वंश । (2) C. leaves the first pāda in lacunæ.
(3) Both I. and J. read वंश as पङ्क in line 6 above, see note
thereunder.
33. I. वम for वा suggested by J. and the other Mss.
34. J. कूटं ।
36. J. अन्वितम् for अन्वितः ।
One line between 36 and 37 describing the Gurjaka or
Sphūrjaka type is apparently missing.
37. J. भागिकम् for अधिकम् ।
38. J. भागेनस्य लक्ष for भागेन युगांशं ।
40. I. प्रागुदक्छिय for प्राग्वदुच्छ्रय suggested by J. and the other Mss.
41. I. चाष्टादश for द्वादश suggested by J. and the other Mss. and
the contents.
42. I. लिङ्गं, J. लिन्द्रं for लिन्द ।
44. I. उर्ध्व for उर्ध्वोर्ध्व, C अर्ध ।
47. I. एकांशात्यर्थं, J. एकाल्पर्थं ।
48. (1) B. C. J. तु for च । (2) I. चा लिङ्ग । (3) J. कूटस्यलिन्द ।
50. I. एक for चैक suggested by J. and the other Mss.
52. J. चोर्ध्वं for मूर्ध्नि ।
54. I. तम for सम suggested by J. and the other Mss.
55. (1) J. मांशं for माङ्ग । (2) J. महा for क्षुद्र ।
58. I. J. द्विक्षेत्रे, B. विधिक्षेत्रे, C. विदिक्षु ।
59. B. हर्म्ये च, C. रत्नह हारा च ।
61. J. हारा, B. मागं, C. हारमध्ये तु क्षुद्रशाला ।
62. C. शिखि, compare line 45.