मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

६६ | जगद्धरकृता | [ अङ्कः ५
पृ० ५०
१२५ ७ ०अम्ब सिणेहमअहिअए हृदा० ।

टप्रकटितदशनलम् । अङ्गस्थात्क्रोडीकृतात्करङ्कात् कपालादाकृष्येत्याक्षेपात् ।
अन्यथापादानानुपपत्तिः । कीदृशं क्रव्यम् । अस्थिषु यत्संतिष्ठति तत् । स्फुट-
गतमपि निम्नोन्नतविषमस्थानगतमपीत्यर्थः । अत एव रक्तः । 'स्त्रियां स्फिचौ
कटिप्रोथौ' इत्यमरः । 'पिण्डः खण्डेऽङ्गभेदे स्यात्' इति मेदिनीकारः । 'करङ्को
मस्तकेऽपि स्यात्' इति धरणिः । अयं बीभत्सो रसः ॥ १६ ॥ निष्ठापेत्यादि ।
एतेऽपि कुणपभुजः शवभक्षकाः पिशाचा बह्नीभ्यश्चिताभ्यः प्रेतकायानाकृष्य
तेषामेव जङ्घानलकं जङ्घाप्रधानमस्थि निष्कुष्य विगतमांसावरणं कृत्वा मज-
धाराः पिबन्ति । मज्जास्थिमध्यस्थितस्नेहः । कीदृशीः । आराद्दूरतः एवोद्-
यिनीर्लम्बमानाः । द्रवमयत्वात् । यद्वा आरात्समीपे पिबन्तीति योजना ।
'आराद्दूरसमीपयोः' इति विश्वः । चिताभूयस्त्वेनातिभीषणतोक्ता । कीदृशान् ।
निष्ठापेनेषत्तापेन स्विद्यन्त्यसृञ्जि येषाम् । 'पद्न्नो-' इत्यादिसूत्रेणासृक्श-
ब्दस्यासन्नादेशेऽल्लोपे रूपम् । अस्र इति पाठो न युक्तः । तृतीयादावस्थीत्यादि-
नानङ्ग्विधानात् । यद्वा प्रेतकायादिति पञ्चम्यन्तः पाठः । अतोऽस्र इति पञ्च-
म्यामनङि रूपम् । चिताभ्य इति ल्यब्लोपे पञ्चमी । 'निस्रस्तपूती' इत्यनभ्यावृत्तौ
छलम् । क्वथनेन पाकक्रमेणाङ्गेषु परिणमज्जीर्यन्मेदो येषां तान्संसृष्टधूमानपि ।
कीदृशं जङ्घानलकम् । उत्पक्कमुच्छूनं कृत्वा पक्वमत एव संसनशीलं मांसं य-
स्मात् । यद्वा उत्पक्केनोद्भूतपाकेन संसि मांसं यस्मात् । उत्पक्क इति भावे क्तः ।
प्रचलन्तः शिथिलीभवन्त उभयतो जानूरुपर्वणो गुल्फाच्च ये सन्धयोऽस्थ्नां पर-
स्परमिलनस्थानानि तैर्निर्मुक्तम् । प्रचलमिति पाठ उभयतः पार्श्वाभ्यां प्रचलम् ।
अत एव सन्धिपरिमुक्तमित्यर्थः । 'कुणपः शवमस्त्रियाम्' इत्यमरः । नलकं 'नरहड'
इति ख्यातम् । 'सरी' इति ख्यातं वा । बीभत्स एवात्र रसः ॥ १७ ॥ अहो इति
बीभत्सशृङ्गारदर्शनेनाश्चर्यम् । प्रादोषिको रात्रिप्रारम्भजः । शृङ्गारबीभत्सयोः
परस्परविरोधेऽपि संस्थानासाम्यात्संमेदाभास इह प्रसाधनाच्चात्र शृङ्गारः ।
यदाह--'ऋतुमाल्यालंकारैः प्रियजनगान्धर्वकाव्यसेवाभिः । उपवनगमनविहारैः
शृङ्गाररसोऽपि संभवति ॥' अत एवायं श्लोकः कण्ठाभरणेऽपि रससंकराभास
उदाहृत इति । अन्त्रैरित्यादि । एताः पिशाचस्त्रियः कान्तैः संभूय मिलित्वा
कपालचषकैरस्थिस्नेहसुरामज्जमयानि पिबन्ति । कीदृश्यः । अन्त्रै रचितो मङ्ग-
लार्थे प्रतिसरो हस्तसूत्रमूर्णामयं याभिस्ताः । अवैधव्यचिह्नं मङ्गलप्रतिसरो
भवति । यद्वा प्रतिसरः कङ्कणम् । तदप्यवैधव्यचिह्नतया मङ्गलम् । 'कङ्कणे
करसूत्रे च भवेत्प्रतिसरोऽस्त्रियाम्' इति मेदिनीकारः । प्लीहस्त एव रक्तपद्मं तेन
व्यक्तमुत्तंसं कर्णभूषणं बिभ्रति याः । सहसा शीघ्रं हृत्पद्ममालाः पिनह्य परिधाय ।
हृत्पद्मस्य श्वेततया पुण्डरीकपदेनोपन्यासः । यदाह-'द्वादशाङ्गुलसंपूर्णे श्वेते
हृदयपङ्कजे' इति मालया मनोहरतयान्या मा गृह्णात्विति परिधाने शीघ्रता ।