मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

अङ्कः ५ ] मालतीमाधवटीका । ६७
पृ० प०
१२६ ६ निशुम्भनिर्भरं० । ९ ०रिषद्यकर्कि वः क्रीडि० ।
अत एव प्रीताः रक्तकर्दमकुङ्कुमवत्यः । अत्र पिबन्त्यस्तीत्यादौ यतिभङ्गशङ्का न
कार्या । संधिकृतपदविच्छेदे तस्यादोषात् । 'रेवां द्रक्ष्यस्रुपलविषमाम्'इत्यादौ
तथा दर्शनात् । 'चषकं पानपात्रं स्यात्' इति हारावली । इह बीभत्समिश्नः शृङ्गा-
ररसः ॥१८॥ झटिति शीघ्रम् । विभीषिका परमभयदायिनी रौद्रता । तस्याः
प्रकारा भेदाः । अपक्रान्तं प्रपलाय्य गतम् । निःसत्त्वा इत्यनेनात्मप्रौढिर्दर्शिता ।
महामांसविक्रयादपि नेष्टलाभ इति निर्वेदः । विचितो व्याप्तः । तमोव्या-
प्तत्वेन कथं विचितत्वज्ञानमित्यत आह— इयमिति । गुञ्जदित्यादि । इयं
सरित्पुरत एवास्ति । पारेश्मशानं श्मशानपारदेशे । 'पारे मध्ये षष्ठ्या वा' इति
समासः । कुञ्ज एव कुटीरोऽल्पा कुटी तत्र या कौशिकघटा पेचकसमूहः । गुञ्ज-
न्तीनां कुञ्जकुटीरकौशिकघटानां घूत्काररूपं संवलितं ध्वनितम् । कन्दच्छृगालानां
डात्कृतिर्डात्कारः शब्दविशेषः । अनयोर्द्वन्द्वः । ताभ्यां भृतः पूरितो यः प्राग्भा-
रोऽग्रतटं तेन भीषणैस्तटैर्लक्षिता । लक्षणे तृतीया । अन्तरभ्यन्तरे शीर्णास्त्रुटिता
ये करङ्काः कपालानि तेषां कंक॑रो भग्नावयवः 'काकर' इति प्रसिद्धो वा कर्क॑रो
यत्र । अत एव तरतां संतरणशीलानां संरोध्यवरोधकः कूलङ्कषः कूलविदारको
यः स्रोतोनिर्गम स्तेन घोरो घर्घरोऽव्यक्तलपो रवः शब्दो यत्र सा । तरःसंरोधीति
पाठे तरसा वेगेन संरोधि गमनविरोधि । कर्क॑रेण दृढेन तरसा संरोधीत्यर्थः ।
'अल्पा कुटी कुटीरः स्यात्' इत्यमरः । घटाशब्दः समूहमात्रवचनोऽपि करिघ-
टादौ लात्यन्तिकस्तस्य प्रयोग इत्यवधेयम् । घूत्कारडात्कृती अनुकरणशब्दौ ।
क्वचित् फात्कृतिरिति पाठः । तत्रापि फात्कृतिरनुकरणशब्द एव । 'फेरुफेर-
वजम्बूकाः' इत्यमरः । 'तटः प्राग्भार इत्यपि' इत्यमरः । 'कर्क॑रो भग्नभागेऽपि
दृढेऽपि खण्डितेऽपि च' इति धरणिः । तदिह करङ्ककर्क॑रसंकुलनदीप्रवाहस्तीरं
पातयति घर्घररवं च कुरुत इति स्फुटमेव ॥ १९ ॥ नेपथ्ये । हा तात इत्यत्र
हायोगेऽपि न द्वितीया । हाशब्दस्य शोकवाचिन उपग्रहात् । तस्य च संबोधने
प्रथमाप्रयोगात् । तदन्यार्थस्य योगे द्वितीयेति न्यासः । अङ्कमुखे स्त्रीरलापहा-
रस्य सूचितत्वानेपथ्ये भणनमिदम् । नाद इत्यादि । अयं तावन्नादः श्रोत्रयोः
संवादं पूर्वोपलम्भाकारतामेति । कीदृशः । विकला त्रस्ता या कुररी 'हापूती'
इति प्रसिद्धा पक्षिवधूतस्याः कूजितवत्स्निग्धः स्नेहस्तार उच्चश्च । त्रासात्तथा-
ल्यतास्तारो नादः । अत एव चित्ताकर्षी प्रियलाञ्चितानुकर्षकः । परिचित इव
पूर्वमुपलब्ध इव । अत एव श्रोत्रसंवादितास्य । परिचयश्च शंकरगृहे वृत्तंः । यदि
श्रोत्रसंवादमेति कथं तर्हीवकार (?) इत्यत आह। अन्तर्भिन्नं द्विधाभूतं संशयाक्रान्तं
हृदयं भ्रमति दोलायते । उभयत आकर्षात् । अत्र मालतीगमनासम्भवात्संवादस्य
च स्फुटत्वात् । यद्वा ह्यन्तर्भिन्नं विद्धमसम्भवेनेत्यर्थात् । तथा बन्धुगतानिष्टशङ्का-
कलङ्गात्प्रत्यङ्गं विह्वलति । करादीनि कम्पन्त इत्यर्थः । तस्याः कथमहिावस्थान-