ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ३९
सुमेरुशृङ्गमध्यस्था श्रीमन्नगरनायिका ।
चिन्तामणिगृहान्तस्था पञ्चब्रह्मासनस्थिता ॥ ७३ ॥
एवमिच्छादिधर्मरूपापि न धर्मिणं प्रति गुणभूतेत्याह—स्वाधीनेति । स्वस्यात्मनो-
ऽधीन आयत्तो वल्लभो भर्ता कामेश्वरो यस्याः । शिवस्य शक्त्यधीनात्मलाभकत्वा-
द्धर्म्यंव धर्माधीन इत्यर्थः । तदुक्तं कालिकापुराणे । 'नित्यं वसति तत्रापि पार्वत्या
सह नर्मकृत् । मध्ये देवीगृहं तत्र तदधीनस्तु शंकर' इति । आगमेऽपि । 'शक्तो यया स
शंभुर्भुक्तौ मुक्तौ च पशुगणस्यास्य । तामेनां चिद्रूपामाद्यां सर्वात्मनास्मि नत' इति ।
स्कान्देऽपि 'जगत्कारणमापन्नः शिवो यो मुनिसत्तमाः । तस्यापि साभवच्छक्तिस्तया
हीनो निरर्थक' इति । श्रीमदाचार्यभगवत्पादैरप्युक्तम् । 'शिवः शक्त्या युक्तो यदि
भवति शक्तः प्रभवितुं न चेदेवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपी'ति । स्वाधीनो वल्लभो
ययेति वा । शर्यातिकन्यायाः सुकन्यायाः पतिरश्विभ्यां स्वसमानरूपः कृत इति तं
विशिष्याजानत्या भगवतीमाराध्यैव स्वाधीनीकृत इति देवीभागवते सप्तमस्कन्धे कथा
स्मर्यते । 'शरणं ते जगन्मातः प्राप्तास्मि भृशदुःखिता । रक्ष मेऽद्य सतीधर्मं नमामि
चरणौ तवे'त्यादिप्रार्थनोत्तरम् । 'एवं स्तुता तदा देवी तया त्रिपुरसुन्दरी । हृदि तस्या
ददौ ज्ञानं येनाधीनः पतिर्भवे'दित्याद्युक्तेः । एवं शच्या इन्द्राप्तिरपि षष्ठस्कन्धोक्ते-
होदाहर्तव्या ॥ ७२ ॥ यद्यपि भक्तमीमांसायां 'तत्प्रतिष्ठा गृहपीठवदि'तिसूत्रे गृहे
तिष्ठति पीठे तिष्ठतीति प्रयोगाविशेषादुभयोरप्यधिकरणत्वं मुख्यमेव नतु साक्षात्परंप-
रासंबन्धादिरूपतारतम्यपीठभूभागस्यापि गृहान्तर्गतत्वादित्युक्तं, तथापि गृहे क्व तिष्ठती-
तिवत्पीठे क्व तिष्ठतीत्याकाङ्क्षानुदयात्पीठमपेक्ष्येतरेषामधिकरणानां तारतम्यमनुभवसिद्ध-
मस्त्येव । तेन न्यायेन मुख्यत्वात्कामेश्वराङ्कोत्सङ्गं प्रथममुक्त्वा स्थलान्तराण्याह—
सुमेरुशृङ्गमध्यस्थेत्यादिना । सुमेरोर्हेमाद्रेर्मध्यशृङ्गे तिष्ठतीति तत्स्था । शोभने
मेरुमध्यशृङ्गेति वा । मेरुपर्वते हि शिवत्रिकोणवत्त्रीणि शृङ्गाणि तेषां मध्ये चतुर्थं
शृङ्गमस्ति । तदुक्तं ललितास्तवरत्ने दुर्वासमहामुनिभिः । 'स जयति सुवर्णशैलः सकल-
जगच्चक्रसंघटितमूर्तिः । काञ्चननिकुञ्जवाटीकन्दलदमरीप्रपञ्चसंगीतः । हरिहयनैरृतमारुत-
हरितामन्तेष्ववस्थितं तस्य । विनुमः सानुत्रितयं विधिहरिगौरीशविष्टपाधारम् । मध्ये
पुनर्मनोहररत्नरुचिस्तबकरञ्जितदिगन्तम् । उपरि चतुःशतयोजनमुत्तुङ्गं शृङ्गपुंगवमुपासे'
इति । श्रीमल्लक्ष्मीवन्नगरं निरुपपदमेव नगरपदं विद्यानगरवाचकं तस्य नायिका
अधिपतिः । तच्च नगरं द्विविधं एकं तावन्मध्यमेरुशृङ्गस्थम् । तदुक्तं ललितास्तवरत्ने ।
'तत्र चतुःशतयोजनपरिणाहं देवशिल्पिना रचितम् । नानासालमनेाजं नमाम्यहं
नगरमादिविद्यायाः' इति । तत्र मध्यशृङ्गे । चत्वारि शतानीति विग्रहः । नतु 'चतुः-
शतमुत्कृति'रिति पिङ्गलसूत्र इव चतुरधिकं शतमिति । उत्तरश्लोके प्रथमप्राकारस्य
प्रथमं सहस्रपूर्वकषट्शतसंख्याकयोजनपरिमित इति परिमाणोक्तिविरोधात् । नानासालैः