ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

१८० ललितासहस्रनाम ।
विज्ञानकलना कल्या विदग्धा बैन्दवासनी ॥ २१८ ॥
तत्त्वाधिका तत्त्वमयी तत्त्वमर्थस्वरूपिणी ।
सामगानप्रिया सौम्या सदाशिवकुटुम्बिनी ॥ २१९ ॥
नादः प्रणवशिरःस्थितस्तद्रूपा । तदुक्तमभियुक्तैः 'आनन्दलक्षणमनाहतनाम्नि देशे
नादात्मना परिणतं तव रूपमीशे । प्रत्यङ्मुखेन मनसा परिचीयमानं शंसन्ति नेत्रस-
लिलैः पुलकैश्च धन्या'इति । नादे रूपमस्या वा । तदुक्तं स्वच्छन्दतन्त्रे 'रोधिन्याख्यं
यदुक्तं ते नादस्तस्योर्ध्वसंस्थित'इत्यादिना 'तस्योत्सङ्गगतामूर्ध्वगामिनीं परमां शिवाम् ।
ध्याये'दित्यन्तेन । विज्ञानस्य ब्रह्मसाक्षात्कारस्य . कलना स्वात्मसाक्षात्कारः 'चतुर्दशानां
विद्यानां धारणं हि यथार्थतः । विज्ञानमिति तद्विद्यादिति कौर्मोक्तं वा विज्ञानम् ।
कलासु साधुः कल्या । यद्वा कलयितुमर्हा कल्या उषःकालरूपा वा । कादम्बर्या-
दिरूपा वा । 'कल्यं सर्गे प्रभाते च कल्यो नीरोगदक्षयोः । कल्या कल्याणवाची
स्यात्कादम्बर्यामपि स्मृते'ति विश्वः । विदग्धा चातुर्यशीला । भ्रुवोरुपरिभागे वृत्तसं-
निवेशो बैन्दवं तदासनं यस्याः । उक्तं च स्वच्छन्दतन्त्रे 'हाकिनीमण्डलादूर्ध्वं बिन्दु-
रूपं तु वर्तुल'मित्यादिना तत्र पद्मं शिवं च वर्णयित्वा तस्य 'वामभागे समासीना
शान्त्यतीता मनोन्मनी'त्यादिना बिन्दुसंबन्धिचक्रं सर्वानन्दमयाख्यमेवासनं यस्या वा ।
बिन्दूनां समूहो बैन्दवं तदेवासनं तदभिधेयार्थानामाधारोऽभिधायको यस्या इति वा ।
तथाच ज्ञानार्णवतन्त्रे 'बिन्दुव्यूहं प्रवक्ष्यामि बीजरूपं वरानने । हकारं बिन्दुरूपेण
ब्रह्माणं विद्धि पार्वति । सकारं बिन्दुसर्गाभ्यां हरिश्चाहं सुरेश्वरि । अविनाभावसंबन्धौ
लोके हरिहराविति' इत्यादिना वामादीनामिच्छादीनां भूरादीनां जाग्रदादीनां च त्रयं
त्रयं बिन्दुरूपमेवोक्त्वोपसंहृतम् 'एवं बिन्दुत्रयैर्योगात्त्रिपुरानामरूपिणी'ति । यद्वा अका-
रप्रश्लेषेणाप्सु यद्वैन्दवमिन्दुसमूहस्तस्मिञ्जीवकदम्बे आस्ते बिम्बरूपत्वादभेदेन स्वयमे-
कैव बहुषु प्रतिबिम्बेषु तिष्ठति । 'एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रव'दिति श्रुतेः
॥ २१८ ॥ तत्त्वानि प्रलयपर्यन्तस्थायिवस्तूनि षट्त्रिंशत्संख्यान्येव । घटादीनां तत्त्व-
पदवाच्यत्वाभावात् । उक्तं चाभियुक्तैः 'आप्रलयं यत्तिष्ठति सर्वेषां भोगदायि भूता-
नाम् । तत्तत्त्वमिति प्रोक्तं न शरीरघटादि तत्त्वमत'इति । तेभ्योऽधिका तन्नाशेऽप्य-
वस्थानात् । तत्त्वमयी तत्त्वप्रचुरा । यद्वा तत्त्वं शिवतत्त्वं तदधिका चिन्मयी चेति
नामद्वयार्थः । संप्रज्ञातासंप्रज्ञातसमाधिद्वयरूपेति यावत् । तदुक्तं ज्ञानार्णवे 'स्वयं प्रज्ञात
संज्ञस्तु शिवाधिक्येन जायते । असंप्रज्ञातनामा तु शिवतत्त्वेन वै भवेत्' । तल्लक्षणे
अपि तत्रैव 'स्वयंप्रज्ञातभेदस्तु तीव्रतीव्रतरो भवेत् । असंप्रज्ञातभेदस्तु मन्दमन्दतर-
स्तया । हास्यरोदनरोमाञ्चकम्पस्वेदादिलक्षणः । तीव्रतीव्रतरो देवि समाधिरुपलक्षितः ।
निमेषवर्जिते नेत्रे वपुस्तल्लक्षणं स्थितम् । मन्दमन्दतरो देवि समाधिरुपलक्षित'इति ।
इदं च द्वयं तेजोविशेषे मनोधारणेन भवति । तच्च तेजः स्वनाथमुखादवगन्तव्यम् ।