ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १७९

वीरगोष्ठीप्रिया वीरा नैष्कर्म्या नादरूपिणी ।

'यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येक'इति श्रुतौ मायापरत्वेनापि योनिपरस्य व्याख्यानदर्श-
नाद् योनिर्मायैव निलयः परिच्छेदिका यस्या इति । योनीनां जगत्कारणानां ब्रह्मा-
दीनां नितरां लयो यस्यामिति वा । योनिश्चक्रमेव निलयो यस्या बिन्दुरूपाया
देव्या इति वा । अतएवाथर्वणे शौनकशाखायां श्रूयते 'तस्मिन्हिरण्मये कोशे त्र्यक्षरे
त्रिप्रतिष्ठिते । तस्मिन्यद्यक्षमात्मन्वत्तद्वै ब्रह्मविदो विदु'रिति । अस्या ऋचः पूर्वे 'अ-
ष्टाचक्रा नवद्वारा देवानां पूरयोध्या । तस्यां हिरण्मयः कोशः स्वर्गोऽपि ज्योतिषा
वृत'इति श्रुतम् । अनयोर्ऋचोरर्थः-देवानाम्प्ययोध्या असाध्या दुर्लभा पूः नगरी
श्रीचक्रमित्यर्थः । 'चक्रं पुरं च सदनमगारं च गुहा स्त्रिया'मिति शंकरारण्यधृतविश्वा-
ख्यकोशात् । ईश्वरावासरूपायोध्यानगरी तु मर्त्यानामयोध्या । इयं तु देवानाम्पी-
त्यर्थः । सा कीदृशी । अष्टाचक्रा अष्टौ चक्राणि अष्टारं द्वे दशारे मन्वस्रं अष्टदलषो-
डशदले पद्मे अमित्रयं भूपूरत्रयं चेति यस्यां सा । नवसंख्यानि द्वाराणि योनिद्वारव-
त्रिकोणानि यस्यां सा । 'पञ्चशक्तिचतुर्वह्निसंयोगाच्चक्रसंभव'इति नित्याहृदये । 'स्वाभि-
मुखाग्रत्रिकोणं शक्तिः, पराङ्मुखाग्रत्रिकोणं वह्नि'रिति मन्त्रशास्त्रीया परिभाषा ।
तस्यामयोध्यायां हिरण्मयस्तेजोमयः कोशो निधानं त्रिकोणरूपं स एव स्वर्गः सुखरूप-
त्वात् । तैत्तिरीयाणां स्वर्गो लोक इति पाठस्तस्याप्ययमेवार्थः । तस्मिन्हिरण्मय इत्यादि-
सप्तम्यन्तं पञ्चकं समानाधिकरणं स्पष्टार्थम् । त्रिकोणे यदस्ति बिन्दुरूपं चक्रं तस्मिन्
यक्षं पूज्यं तत्प्रसिद्धं ब्रह्मविद आत्मनीव विदुः । आत्माभेदेनेव बिन्दूभेदेनापि ब्रह्म
मन्यन्त इत्यर्थः । कूटयति छलयत्यात्मानमानन्दादिकमावृत्य संसारे पातयतीति
कूटमज्ञानं तदध्यक्षतया तत्र तिष्ठति । 'कूटस्थमचलं ध्रुव'मिति स्मृतेः । कूटस्याज्ञानस्य
स्था स्थितिर्यस्यां वा । कूटो गिरिश्रृङ्गं तद्वन्निष्क्रियतया तिष्ठतीति वा । अयस्कारैः प्रहा-
राधिकरणत्वेन भूमौ निखातो लोहविशेषः कूटस्तद्वन्निर्विकारा वा । कूटानां विश्वस-
मूहानां स्थितिर्यस्यां वा । वाग्भवादिकूटत्रये तिष्ठतीति वा । कूटं पुरद्वारं श्रीचक्रान्त-
र्गतत्रिकोणं तत्र तिष्ठतीति वा । 'कूटं यन्त्रेऽनृते राशौ निश्चले लोहमुद्गरे । मायाद्रि-
श्रृङ्गयोस्तुच्छे सीरावयवदम्भयोः । पुरद्वारे च शंसन्ती'ति विश्वः । कुलं कौलमार्गो
बाह्यपूजा वंश आचारो वा तद्रूपिणी ॥ २१७ ॥ वीराणां गोष्ठी सभा संलापो वा
प्रिया यस्याः । स्वयमपि वीर्यवत्त्वाद्वीरा । 'पतिपुत्रवती वीरे'ति तु नाममालायाम् ।
निर्गतानि कर्माणि यस्मात्स निष्कर्मा तस्य भावो नैष्कर्म्यं तद्वती नैष्कर्म्या । अर्श-
आदित्वान्मत्वर्थीयोऽप्रत्ययः । स्वार्थे वा ष्यञ् । कर्मलेपाभाववतीत्यर्थः । 'लिप्यते
न स पापेने'ति स्मृतेः 'न पुण्यपापे ममे'ति श्रुतेश्च । योगसूत्रमपि 'क्लेशकर्मविपाका-
शयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वर'इति ॥ इति भास्कररायेण कृते सौभाग्यभास्करे ।
नवमेन शतेनाभूद्दशमी बोधिनी कला ॥ ९०० ॥ इति श्रीमल्ललितासहस्रना-
मभाष्ये नवमशतकं नाम दशमी कला ॥ १० ॥