ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १५७
वीराराध्या विराड्रूपा विरजा विश्वतोमुखी ।
प्रत्यग्रूपा पराकाशा प्राणदा प्राणरूपिणी ॥ २०० ॥
ंत्यतादात्म्यभावनैव निलयो यस्या इत्यर्थः । भावनाप्रकारश्च सनत्कुमारसनन्दनव-
सिष्ठसंहितासु तिसृषु त्रिविधः क्रमेण प्रतिपादितः ॥ अथवा । 'भूमिश्चन्द्रः शिवो माया
शक्तिः कृष्णध्वमादनौ (?) । अर्धचन्द्रश्च बिन्दुश्च नवार्णो मेरुरुच्यत'इति । ज्ञानार्णवे
उद्धृतो नवाक्षरो मन्त्रो मेरुपदवाच्यः सएव निलयः सर्वमन्त्रोद्भवस्थानं यस्याः ।
तदप्युक्तं 'महात्रिपुरसुन्दर्या मन्त्रा मेरुसमुद्भवा'इत्यादि । मन्दारो देवतरुः श्वेतार्को
वा तस्य कुसुमं प्रियं यस्याः ॥ १९९ ॥ 'अहमि प्रलयं कुर्वन्निदमः प्रतियोगिनः ।
पराक्रमं परो भुङ्क्ते स्वात्मानमशिवापह'मित्यादिनोक्तलक्षणा वीरैस्तैराराध्या । विराजो
लक्षणं पूर्वमुक्तं तद्रूपा ॥ अथ परिभाषायामष्टचत्वारिंशन्नामानि विभजते ॥
गुणभावे गीर्णे द्विश्रुतूहृदां विभुगुणे भावाङ्गमखे ॥ वरगुणचतुर्विभाजां
खलमदभावान्तरङ्गखिलविभवाः ॥ २८ ॥ स्पष्टं ॥ विगतं रजः पापं यस्याः ।
विरजसे नम इति प्रयोगः । उत्कलदेशस्थविरजाख्यक्षेत्राधिष्ठात्रीयम् । तदुक्तं ब्रह्मा-
ण्डपुराणे 'विरजे विरजा माता ब्रह्मणा संप्रतिष्ठिता । यस्याः संदर्शनान्मर्त्यः पुनात्या-
सप्तमं कुल'मिति । ज्योतिरुदकं लोकाश्च रजःपदेनोच्यन्त इति तु नैरुक्ताः । विश्वतः
सर्वावच्छेदेन मुखं यस्याः । 'विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुख'इति श्रुतेः । यत्रैवोपासकैर्ध्येयेन
रूपं कल्प्यते तत्रैवाविर्भवतीत्याशयेन 'सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुख'मित्या-
दिवचनानि पारमार्थिकरूपाभिप्रायेण 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीते'त्यादीनीत्यविरोधः ।
प्रतिकूलमञ्चतीति प्रत्यक् तादृशं रूपं यस्याः । इन्द्रियाणां विषयोन्मुखत्वं बहिर्मुखत्वं
पराङ्मुखत्वं चेत्युच्यते । तत्परित्यागेनान्तरान्मोन्मुखत्वमन्तर्मुखत्वं प्रत्यङ्मुखत्वं
चोच्यते । अतएव श्रूयते 'पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयम्भूस्तस्मात्पराङ् पश्यति
नान्तरात्मन्'इति । प्रत्यगवलोक्यमानखरूपेति तु यावत् । पर उत्कृष्टश्चासावाका-
शश्च पराकाशा । निर्गुणत्वात्स्त्रीलिङ्गं । परब्रह्मेत्यर्थः । 'आकाश इति होवाचाकाशो
ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायण'मिति छान्दोग्ये आकाशपदेन परब्रह्मैवोच्यते न
भूताकाश इति 'आकाशस्तल्लिङ्गा'दिति ब्रह्मसूत्रे निर्णयात् । कौर्मेपि 'यस्य सा परमा
देवी शक्तिराकाशसंस्थिते'ति । 'इत्थं हि सा जगतो योनिरेका सर्वात्मिका सर्वनिया-
मिका च । माहेश्वरी शक्तिरनादिसिद्धा व्योमाभिधाना दिवि राजतीवे'तिच ।
अथवा 'परमे व्योमन् प्रतिष्ठिते'त्यादिश्रुतिसिद्धं व्योम ब्रह्माण्डपिण्डाण्डभेदेन द्विवि-
धमपि पराकाशो ब्रह्माभिव्यक्तिस्थानं तद्रूपा । उक्तंच चिद्गगनचन्द्रिकायाम् 'हत्कि-
यात्मशशिभानुमध्यगः खे चरत्यनलदृष्टिधाम यः । यत्तदूर्ध्वशिखरं परं नभस्तत्र
दर्शय शिवं समम्बिके'इति । स्वच्छन्दसंग्रहेपि 'द्वादशान्तं ललाटोर्ध्वं कपालोर्ध्वाव-
सानकम् । द्यङ्गुलोर्ध्वं शिरोदेशात्परं व्योम प्रकीर्तित'मिति । यद्वा । सप्तभ्यः समुद्रेभ्यः
१४