ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

१५८ ललितासहस्रनाम ।
मार्तण्डभैरवाराध्या मन्त्रिणीन्यस्तराज्यधूः ।
त्रिपुरेशी जयत्सेना निस्त्रैगुण्या परापरा ॥ २०१ ॥
परतर आकाशः पराकाशः । तत्र ललिता षोडशे वर्षेऽवस्थितासती तद्रूपेत्युपचर्यते ।
तदुक्तं कादिमते 'कृतादिवर्षादारभ्य प्रतिवर्षमिति स्थिता । द्वितीयादिषु वर्षेषु क्रमात्ताः
परिवृत्तिभिः। षोडशेऽब्दे परे व्योम्नि ललिता सलिलाम्बुधौ । चित्रा च भवतीत्थं हि भजन्ते
परिवर्तन'मिति । मेरुपर्वतः सप्तद्वीपाः सप्तसमुद्राः पराकाशश्चेति षोडशसु स्थानेषु
कृतयुगस्य प्रथमवर्षे ललिता कामेश्वरी भगमालिनीत्यादिक्रमेण चित्रान्ताः षोडश
नित्यास्तिष्ठन्ति । द्वितीये तु वर्षे ललिता जम्बुद्वीपेऽवतरति । कामेश्वरी तु क्षाराम्बुधिं
प्रयाति । तत्रत्या भगमालिनी तु ततोप्युत्तरं स्थानमाक्रमते । एवंरीत्या पराकाशे
ज्वालामालिनी मेरौ चित्रा तिष्ठति । तृतीये वर्षे क्षाराम्बुधौ ललितेत्यादिक्रमेणोत्तरोत्तर-
स्थानाक्रमेण जम्बुद्वीपे चित्रा तिष्ठतीत्याद्यूह्यमिति तदर्थः । यद्वा पराकशब्दः
कृच्छ्रविशेषवाचकः संस्तपोमात्रोपलक्षकः तस्य आशा दिक् । तपोगम्यो मार्ग इति
यावत् । अथवा पराकमश्नाति । पराकादिजन्यफलभोक्त्रीत्यर्थः । परे उत्कृष्टे अके
पापदुःखे अश्नाति नाशयतीति वा । 'अकं पापे च दुःखे चे'ति विश्वः । उपमार्थ-
कप्रतीकाशप्रतिस्पर्धिपराकाशशब्दादनुपमेति वार्थः । प्राणान्पञ्चवृत्तिकानेकादशेन्द्रियाणि
वादत्ते । प्राणान्यति खण्डयतीति वा । 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमुपास्स्वे'ति
कौषीतकिब्राह्मणे प्राणपदस्य ब्रह्मपरतेति निर्णीतं प्राणाधिकरणे । तेन प्राणरूपिणीत्यस्य
ब्रह्मरूपेत्यर्थः । 'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मे'ति श्रुतेश्च । 'प्रा पूरण'इति धातोर्निष्ठात-
कारस्य 'संयोगादेरातोधातोर्यण्वत'इति सूत्रेण नकारे पूर्णे ब्रह्मेत्येवार्थः । 'पूर्णमदः पूर्णमिदं'
मित्यादिश्रुतेः । उक्तंच मनुस्मृतौ'एनमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमन्ये परं
प्राणमपरे च महेश्वरी'मिति । अथवा नित्यातन्त्रे तावत् 'अथ षोडशनित्यानां कालेन
प्राणतोच्यत'इत्यादिना श्वासाख्यं कालमारभ्यैव दिनमासादिक्लृप्तिरुक्ता । 'सार्धद्वयविं-
शतिः श्वासाः क्रमात् द्वादशराशय' इत्यादिना च राशिचन्द्रसूर्यादिकल्पना च श्वास-
मध्येवेत्यादिरूपा विलक्षणा प्रक्रिया दर्शिता । तद्रीत्या च ललितायाः प्राणात्मकत्वमेव
स्फुटीभवतीति तद्रूपेत्यर्थः ॥ २०० ॥ श्रीपुरे द्वाविंशत्रयोविंशयोः प्राकारयोर्मध्य-
भूम्यामस्ति मार्तण्डभैरवो देवो देव्युपासकः । तथाचोक्तं तद्वर्णनावसरे दूर्वासदेशि-
केन्द्रैण 'चक्षुष्मतीप्रकाशनशक्तिच्छायासमारचितकेलिम् । माणिक्यमुकुटरम्यं मन्ये
मार्तण्डभैरवं हृदय'इति । मणिमल्लाख्यदैत्यहननायाश्वारूढः शिवो भुवमागतो मल्हारि-
पदवाच्यो मार्तण्डभैरवपदेनापि व्यवहियत इति महाराष्ट्रेषु तन्त्रचिन्तामणिनामके तन्त्रे
च प्रसिद्धम् । तत्कृतदेव्याराधनापि मल्हारिमाहात्म्य एव प्रसिद्धा । यद्वा मार्तण्डः
सूर्यः । 'मृतेऽण्डे येन संजातो मार्तण्डस्तेन भास्कर'इति स्कान्दात् । शकन्ध्वादित्वा-
त्पररूपम् । 'तत्र जात'इति तद्धितः । भैरवो बटुकादिरनेकविधः । तत्र सूर्याराध्यत्वं