ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

१०४ ललितासहस्रनाम ।
परमा उत्कृष्टा च सेश्वरी स्वामिनी च । मूलस्य श्रीविद्यामन्त्रस्य प्रकृतिः कारणभूत-
प्रकाशविमर्शाख्याक्षरद्वयरूपा । सांख्यमतप्रसिद्धा वा मूलप्रकृतिः । यदाहुः 'मूल-
प्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः
पुरुष'इति । मृगेन्द्रसंहितायां तु 'महदादिससकरूपसुषुम्णावेष्टिता कुण्डलिन्येवाष्टप्रकृति-
रूपा मूलप्रकृतिरुच्यत' इत्युक्तं तेन तद्रूपा वा । अथवा पृथिव्यादीनामाकाशान्तानां
मध्ये पूर्वपूर्वस्य विकृतिभूतस्योत्तरोत्तरं भूतं प्रकृतिः । आकाशस्य तु ब्रह्मैव प्रकृतिः ।
'आत्मन आकाशः संभूत'इति श्रुतेः । तस्य तु न प्रकृत्यन्तरमतो मूलस्थानीया प्रथमा
प्रकृतिरित्यर्थः । अतएव पञ्चरात्रागमे शिववाक्यम् 'प्रादुरासीज्जगन्माता वेदमाता सर-
स्वती । यस्या न प्रकृतिः सेयं मूलप्रकृतिसंज्ञिता । तस्यामहं समुत्पन्नस्तत्त्वैस्तैर्महदादि-
भि'रिति । अत्रेदं बोध्यम् । नियतकालपरिपाकानां हि कर्मणां मध्ये परिपक्काना-
मुपभोगेन क्षयादितरेषां च पक्कानां भोगसंभवेन तदर्थायाः सृष्टेरनुपयोगात्प्राकृतप्रलयो
भवति । तदा ग्रस्तसमस्तप्रपञ्चा माया स्वप्रतिष्ठे परमशिवे निष्कले विलीना सती
यावदवशिष्टकर्मपरिपाकं तथैव तिष्ठति । तदुक्तं 'प्रलये व्याप्यते तस्यां चराचरमिदं
जग'दिति । विष्णुपुराणेऽपि 'जगतप्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते । तेजस्यापः
प्रलीयन्ते तेजो वायौ प्रलीयते । वायुः प्रलीयते व्योम्नि तदव्यक्ते प्रलीयते । अव्यक्तं
पुरुषे ब्रह्मन्निष्कले संप्रलीयत' इति । अव्यक्तं माया । तस्याश्च लयो नाम मुक्ताविव
नात्यन्तिको नाशः किंतु सुषुप्तावन्तःकरणवृत्तीनामिव मायावृत्तीनामनुदयादत्यन्तनिर्वि-
कल्पात्मनः परमात्मप्रकाशस्य बलाद्द्वानसत्वेऽप्यप्रतिभातप्रायत्वम् । सर्वथा भानाभावे
वस्तुन एवाभावापत्तेः । इष्टापत्तावुत्तरत्र सर्गानुषपत्तेः । अवशिष्टैः प्राणिकर्मभिश्च तस्यां
मायायां विलीयैव क्रमेण प्राप्तपरिपाकैः स्वफलप्रदानाय परशिवस्य सिसृक्षात्मिका
मायावृत्तिरुत्पाद्यते । सैषा मायावस्था ईक्षणकामतपोविचिकीर्षादिशब्दैरुच्यते । 'स
ईक्षत लोकान्नु सृजा' इत्यैतरेये । 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेये'ति छान्दोग्ये । 'सो-
ऽकामयत बहु स्यां प्रजायेये'ति तैत्तिरीये । 'तपसा चीयते ब्रह्मे'ति मुण्डके । तादृश-
वृत्तिविषयतया सविकल्पकत्वेन मायाया यत्स्फुरणं सोऽयमबुद्धिपूर्वकस्तमसः सर्गः
प्रथमः । 'नासदासीन्नो सदासी'दित्यत्त्य ‘तम आसीत्तमसा गूळ्हमग्र' इत्यन्ता श्रुतिः
'तस्मादव्यक्तमुत्पन्न'मित्यादिस्मृतिरप्येतत्परैव । एतस्मादविभागापन्नगुणत्रयादव्यक्त्ततमः-
पदवाच्यादन्तर्विभागस्थगुणत्रयात्मकस्येषद्व्यक्तस्य महतः सर्गो द्वितीयः । तदुक्तं 'अव्य-
क्तादन्तरुदितत्रिभेदग्रहणात्मकम् । महन्नाम भवेत्तत्त्वं महतोऽहंकृतिस्तथे'ति । तस्मा-
द्बहिर्विभागगुणत्रयावस्थस्याहंकारस्य सर्गस्तृतीयः । 'वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव
तामसः । त्रिविधोऽयमहंकारो महत्तत्त्वादजायते'तिवचनात् । अत्र भूतादेस्तामसत्वेन
विशेषणादन्ययोः सात्विकराजसत्वे सूचिते । तत्र भूतादिनामकात्तामसाहंकाराद्रज-
सावष्टम्भात्तन्मात्रारणां सर्गश्चतुर्थः । वैकारिकनाम्नः सात्विकादहंकाराद्रजोवष्टम्भादे-
कादशेन्द्रियगणस्य सर्गः पञ्चमः । राजसात्तैजसादहंकारादुभयाधिष्ठातृदिग्वातार्कप्रचेतो-
ऽश्व्यादिदेवतासर्गः षष्ठः । यदाहुः सांख्याः 'सात्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहं-