लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

अव्यय-प्रकरणम् ५४६
[६२] यथाकथाच ॥
१. अनादर—यथाकथाच दीयते (गणरत्न०) । यथाकथाच दक्षिणा (गण-
रत्न०) । यथाकथाच दीयते क्रियते वा याथाकथाचम् (व्या० च०) । 'याथाकथाचम्'
तद्धितान्त प्रयोग है ।
नोट—यह निपातसमुदाय है । इस के प्रयोग अन्वेष्टव्य हैं ।
[६३-६४] पाट् । प्याट् ॥
१. सम्बोधन—पाट् पान्थ, प्याट् पावक (हेमचन्द्र)¹ ।
[६५] अङ्ग* ॥
१. सम्बोधन—अङ्ग कच्चित्कुशली तातः (कादम्बरी०) । प्रभुरपि जनका-
नामङ्ग भो याचकास्ते (महावीर० ३.५) । अङ्गाधीष्व भक्तं ते दास्यामि (काशिका
८.२.६६), अरे भाई पढ़ो मैं तुम्हे भात दूंगा । २. किम् + अङ्ग = किमङ्ग = कितना
अधिक—तृणेन कार्यं भवतीश्वराणां किमङ्ग वाग्हस्तवता नरेण (पञ्च० १.७१) ।
३. बात ही क्या—शक्तिरस्ति कस्यचिद्विदेहराजस्य च्छायामप्यवस्कन्दयितुं किमङ्ग
जामातरम् (महावीर० ३) ।
नोट—कोषकारों ने इस निपात के ये अर्थ गिनाये हैं—क्षिप्रं च पुनरर्थं च
सङ्गमासूययोस्तथा । हर्षे सम्बोधने चैव ह्यङ्गशब्दः प्रयुज्यते ।
[६६] है ॥
१. सम्बोधन—है राम पाहि माम् ।
[६७] हे* ॥
१. सम्बोधन—हे कृष्ण हे यादव हे सखेति (गीता० ११.४१) ।
[६८] भोस्* ॥
१. सम्बोधन—भोस्तपोधनाः! चिन्तयन्नपि न खलु स्वीकरणमत्रभवत्याः स्म-
रामि (शाकुन्तल० ५) । भो भोः पण्डिताः श्रूयताम् (हितोप० प्रस्तावना) ।²
[६९] अये* ॥
१. सम्बोधन—अये गौरीनाथ ! त्रिपुरहर ! शम्भो ! त्रिनयन ! (वैराग्य०
८७) । २. आश्चर्य—अये कुमारलक्ष्मणः प्राप्तः (उत्तरराम० १) ।
१. सम्बोधनेऽङ्ग भोः प्याट् पाट् हे है हंहो अरेडीय रे—इत्यभिधानचिन्तामणिः ।
२. कुछ वैयाकरण 'भो' इस प्रकार का ओदन्त निपात भी मानते हैं। अहो आहो हो
उताहो च नो अंहो अयो इमे । भो प्रयुक्ताश्च ओदन्ता अष्टावित्यागमे स्मृताः
(शाकटायन लघुवृत्ति पृ० २६ बनारससंस्करण) । भो सुन्दरि (जैनेन्द्रमहावृत्ति
५.४.३) । साहित्य में इस के प्रयोग अन्वेष्टव्य हैं [पाणिनीयतन्त्र में इस प्रकार
की मान्यता हमारे दृग्गोचर कहीं नहीं हुई] ।